Nem­endur okkar eiga meira skilið en tölu

Það er verulegt áhyggjuefni hvernig umræðan um námsmat og einkunnagjöf í íslenskum grunnskólum hefur þróast. Inga Sæland, mennta- og barnamálaráðherra, hefur kynnt að breytt verður frá núverandi einkunnakerfi, A, B+, B, C+, C og D, yfir í einkunnir í tölustöfum frá 1–10 og rökstutt breytinguna meðal annars með því að auðveldara verði fyrir nemendur og foreldra að skilja einkunnir og námsmat. Miðað við þann kvarða sem hefur verið gefinn út falla tölurnar 1-4 niður svo kvarðinn er í raun frá 5-10. Þörfin fyrir skýrleika er eðlileg og sjálfsögð. En það að skipta út hvernig námsmat er fram sett gerir námsmat ekki sjálfkrafa skýrara. Mikilvægari spurning er: Hvað segir námsmatið okkur í raun um nám barnsins?

Í Víkurskóla höfum við unnið markvisst með leiðsagnarnám og er það sú kennslunálgun sem er sett fram í menntastefnu Reykjavíkurborgar. Við vinnum stöðugt með námsmarkmið, árangursviðmið og endurgjöf með það í huga að nemendur viti hvað þeir eru að læra, hvernig þeir nái árangri, hvar þeir standa hverju sinni og hvert næsta skref þeirra er. Með stöðugu námsmati og reglulegri endurgjöf vita nemendur hvar þeir standa í hverri námsgrein og, ekki síður, hvað þeir geta gert til að bæta sig. Námsmatið felst meðal annars í sjálfsmati, fróðleiksvitum (e. knowledge organizer), endurgjöf frá nemendum og á kennsluháttum sem byggja á áratuga rannsóknum á leiðsagnarnámi.

Þarna liggur kjarni málsins: Námsmat er aðeins gagnlegt ef upplýsingar liggja fyrir um námið sem býr að baki.

Tala kann að virðast einföld, en hvað þýðir 7 í raun? Byggist hún á einu prófi, mörgum verkefnum, stærra verkefni, vinnu í kennslustundum eða blöndu af þessu öllu? Hver er raunverulegur munur á 7 og 8? Myndu allir kennarar leggja sama mat á námsárangurinn? Ef námsmat í tölustöfum hefur ekki skýra, sameiginlega og gagnreynda merkingu getur það gefið falska mynd af raunstöðu nemanda.

Harvard Graduate School of Education gerir greinarmun á námsmati og einkunnagjöf. Námsmat getur veitt nemendum upplýsingar sem hjálpar þeim að skilja eigið nám og sjá hvert næsta skref er, á meðan einkunn er í grunninn samantekt á heildarmati (Harvard Graduate School of Education, 2023). Að breyta B í 7 skapar því ekki meiri skýrleika. Tákninu er einfaldlega breytt.

Þetta skiptir sérstaklega máli því aðalnámskrá íslenskra grunnskóla byggir á hæfni og hæfniviðmiðum, þar sem námsmat tengist því sem nemendur kunna, skilja og geta gert. Jafnframt er lögð áhersla á fjölbreyttar matsaðferðir og áreiðanlegar upplýsingar um nám nemenda (Mennta- og barnamálaráðuneytið, 2026). Gæði námsmats ræðst því af þeim gögnum og faglega mati sem liggur að baki, ekki einfaldlega af því hvort lokaniðurstaðan er bókstafur eða tala.

Ef foreldrum finnst erfitt að skilja námsmat ber okkur að taka það alvarlega. En það eru margar leiðir til að gera námsmat skýrara: betri upplýsingagjöf til foreldra t.d. með námsumsjónarkerfi sem er einfalt í notkun, skýrari og nemendavænni árangursviðmið, betra samræmi og samstarf milli kennara og skóla og aukin starfsþróun á sviði námsmats. Það eru raunverulegar umbætur. Að endurnefna einkunnakvarða eru ekki raunverulegir umbætur.

Menntastefna og umbætur í skólastarfi eiga ekki að gerast fyrir kennara heldur með kennurum. Kennarar eru fagfólk sem tekur flóknar ákvarðanir um nám og námsframvindu á hverjum degi. Við sjáum framfarir sem ekki verða alltaf fangaðar í einu prófi og vitum að nám er margbreytilegt og flóknara en ein tala á vitnisburði. Ákvörðun ráðherra getur breytt einkunnakerfi á skömmum tíma; að byggja upp samræmda og faglega námsmatsmenningu á landsvísu tekur hins vegar mörg ár.

Á sama tíma blasir við mun brýnna verkefni í skólum landsins: skortur á nýjum og vönduðum námsgögnum.

Í maí 2026 greindi RÚV frá því að fjárframlög til þróunar og kaupa á námsgögnum hefðu lækkað niður í aðeins 39% af því sem þau voru árið 2007, á sama tíma og kennarar verja verulegum tíma í að útbúa eigið námsefni (Brynjólfur Þór Guðmundsson, 2026). Jafnframt segir í aðalnámskrá að námsefni skuli vera fjölbreytt, vandað og byggja á nýjustu þekkingu á sviði menntunar og kennslu (Mennta- og barnamálaráðuneytið, 2026).

Vandaðar kennslubækur og gott námsefni eru hluti af grunninnviðum öflugs menntakerfis. Nemendur á Íslandi eiga að hafa aðgang að nýlegu, aldurssamsvarandi og vönduðu fræðilegu námsefni á íslensku í öllum námsgreinum. Kennarar eiga ekki að þurfa að verja ótal klukkustundum í að leita að efni, uppfæra úrelt, þýða eða hanna nýtt námsefni frá grunni einfaldlega vegna þess að viðeigandi íslenskt námsefni er ekki til.

Við í Víkurskóla erum stolt af því námsefni og samþættingu námsgreina sem við höfum þróað. Sköpunarkraftur og frumkvæði kennara á hins vegar að styrkja gott námsefni, ekki bæta upp fyrir skort á því. Fagmennska kennara er ein verðmætasta auðlind menntakerfisins. Tíma kennara ætti að nýta í að greina nám nemenda, skipuleggja góða kennslu, veita endurgjöf og styðja við nemendur, ekki í að finna sífellt upp hjólið og búa til námsgögn sem ættu nú þegar að vera til.

Ef okkur er í alvöru annt um að bæta íslenskt menntakerfi þurfum við að spyrja hvort það sé í raun brýnasta forgangsverkefnið að breyta matskvarðanum. Myndi nám íslenskra barna batna meira við það að skipta út bókstöfum fyrir tölur? Eða við það að tryggja að allir nemendur og kennarar hafi aðgang að nýlegu, vönduðu námsefni á íslensku?

Það er spurning sem vert er að ræða.

Nýsköpun og starfsþróun eru órjúfanlegur hluti af starfi okkar í Víkurskóla. Við fögnum umræðu um námsmat og viljum taka þátt í henni af fagmennsku og opnum huga. Slík umræða verður hins vegar að byggjast á gögnum, fagþekkingu og röddum kennara, nemenda og foreldra. Við eigum að spyrja hvað muni raunverulega bæta nám og kennslu, ekki hvað sé einfaldast að útskýra.

Að breyta A í 10, B+ í 9 eða B í 8 er fyrst og fremst yfirborðsbreyting. Það eru ekki umbætur í menntun. Raunverulegar umbætur í menntakerfinu bæta nám og kennslu, tryggja kennurum nauðsynleg úrræði, tíma, faglegt traust og sjálfstæði, veita nemendum gagnlega endurgjöf og tryggja skólum aðgang að nýlegu og vönduðu námsefni á íslensku.

Nemendur okkar eiga meira skilið en tölu. Þeir eiga skilið að vita hvað þeir eru að læra, hvar þeir standa og hvert næsta skref þeirra er. Þeir eiga einnig skilið kennara sem hafa tíma, faglegt sjálfstæði og nauðsynleg úrræði, þar á meðal góð námsgögn til að hjálpa þeim að ná árangri.

Það eru þær umbætur sem íslenskt menntakerfi ætti að leggja áherslu á.

Höfundar eru kennarar við Víkurskóla í Reykjavík.

Heimildir:

Brynjólfur Þór Guðmundsson. (22. maí 2026). Námsgögn skorin niður um áratuga skeið - RÚV.is. RÚV.

Harvard Graduate School of Education. (2023). The problem with grading. Harvard Graduate School of Education. 

Mennta- og barnamálaráðuneytið. (2026). Aðalnámskrá grunnskóla: Almennur hluti.