Hví ekki að velja eitt­hvað ó­dýrara en evru?

Líkt og fjöldi Íslendinga hef ég undanfarnar vikur fylgst með umræðum um matvælaverð á Íslandi í samanburði við ungverska kaffibolla, spænskar steikur, mjólkurafurðir í Frakklandi og svo mætti lengi telja.

Þetta áhugamál hefur skilað því að ég er margs fróðari, í gær lærði ég til dæmis að lítri af mjólk kostar 380 kr. út í búð. Umræðan er að stærstu leyti leidd áfram af kíkjurum og gægjurum og narratífið er yfirleitt það sama, innganga í ESB og upptaka evru þýðir 25% lægra matvöruverð á veitingastöðum og úti í búð.

Áður hafði ég lært að við það eitt að ganga í Evrópusambandið færist þriðjudagstilboðið á Domino‘s aftur nær gamla góða þúsundkallinum. Formaður utanríkismálanefndar Alþingis hefur svo kennt mér að evruútgáfan af kjúklingi sigurvegarans á Saffran verður á þrjúþúsund, þá í stað fjögurþúsund áður.

Íslensk laun en evrópsk verð

Að gamni ákvað ég að líta á nokkra ársreikninga ýmissa veitingastaða. Að meginstefnu skiptast útgjöld þeirra í þrennt, í fyrsta lagi laun og launatengd gjöld starfsfólk, í öðru lagi annan kostnað, s.s. leigu, skrifstofu- og stjórnunarkostnað o.s.frv., og loks hráefniskostnað. Af þeirri yfirferð fæ ég ekki annað séð en að gægjararnir séu heldur að draga úr heldur en hitt. Innkaupakarfan hlýtur einfaldlega að lækka um miklu meira en fjórðung við inngöngu í sambandið.

Ársreikningayfirferðin leiddi í ljós forsendur gömlu góðu 30-30-30-10 virðast brostnar. Hlutfall launa af tekjum veitingastaðanna var að jafnaði á bilinu 40-45%, kostnaðarverð seldra vara á bilinu 25-35% og annar kostnaður myndaði afganginn. Hagnaðarhlutfall staðanna, þ.e. þeirra sem voru í plús, náði afar sjaldan tíu prósentum, eiginfjárstaða nokkuð misjöfn og í einhverjum tilfellum blasti við talsverð áskorun við að standa undir greiðslum skulda næstu tólf mánaða.

Af orðræðu gægjara má ráða að við inngöngu í Evrópusambandið verði laun hér óbreytt og lítið hefur farið fyrir fullyrðingum um að sérfræðiþjónusta, skrifstofukostnaður eða ýmis konar snatt muni skreppa stórkostlega saman.

Upptaka evru á síðan að skila sér í mun lægri fjármagnskostnaði, sem hefur að jafnaði tilhneigingu til að ýta eignaverði upp á við og eftir atvikum leigu. Þá má ekki gleyma því að evrópski fyrirtækjaflotinn liggur víst í vari við mörk efnahagslögsögunnar og bíður þess í röðum að gjörningaveðri krónunnar ljúki til að geta komið með alvöru samkeppni til landsins. Boðuð stórsókn þeirra á íslenskan markað hlýtur að hafa einhver áhrif á eftirspurn og verð atvinnuhúsnæðis.

Laun lækka ekki og óvíst um aðra kostnaðarliði. Til að reikningsdæmið gangi upp, um 25% lækkun til neytanda veitingastaða, gefur því auga leið að innkaupaverð matvæla mun þurfa að lækka miklu meira en það.

Tækifæri til að spara enn meira

Hinn skýringarkosturinn er að eitthvað fleira en bara evra og ESB hafi áhrif á verð matvöru og þjónustu. Í því samhengi má til dæmis rifja upp að nýverið afréð rótgróið fyrirtæki að loka öllum kaffihúsum sínum en halda áfram kaffibrennslu og sölu á kaffi í matvöruverslunum. Það var sennilega krónunni að kenna og mögulega hefðu þau getað lært eitthvað af Ungverjum. Þar er kaffið ódýrt og allt í blóma.

Ýmsar úrtöluraddir hafa reynt að draga kjarkinn úr aðildarsinnum og reynt að drepa umræðunni á dreif með hugtökum á borð við kaupmátt, raunstærðir, nafnstærðir, samhengi launa og verðlags, gengisáhrif

og öðrum leiðinlegum hagfræðiorðum sem gera öll partý leiðinlegri. Allt slíkt hefur fólk látið sem vind um eyru þjóta.

Í ljósi þess ætla ég að gefa mér að jákvæðum skjátlist ekki, enda drifin áfram af heiðarleika og ástríðu fyrir almannahag, og að matvælaverð lækki automatískt um fjórðung við upptöku evru. Sú forsenda vekur upp þá spurningu hvort það mætti ekki hugsa enn ódýrar. Ef menn vilja vera með landamæri að Evrópu væri hægt að sætta sig við Marokkó, hvar matvælaverð er enn lægra en í ESB.

Matvælaverð í Egyptalandi, Paragvæ, Pakistan og Úsbekistan, svo dæmi séu tekin, er til að mynda enn lægra en í Evrópusambandinu. Það mætti taka upp gjaldmiðla þeirra landa, nú eða einhvern annan nánast valinn af handahófi, og þá yrði matvara hér á landi nánast ókeypis. Hver myndi slá hendinni á móti því?

Höfundur er starfsmaður þingflokks Sjálfstæðisflokksins.