Börnin fyrst, kerfið svo

Það er auðvelt að tala um breytingar. Það er einfalt að standa í pontu, lofa öllu fögru en láta síðan eins og framtíðin bjargist einhvern veginn af sjálfu sér. Börnin okkar, skólarnir okkar, kennararnir okkar og fjölskyldurnar í landinu þurfa hins vegar ekki fleiri innantóm orð. Þau þurfa aðgerðir.

Frá því að ég tók við embætti mennta- og barnamálaráðherra fyrir tæpu hálfu ári hef ég lagt eina meginreglu til grundvallar. Kerfið á að þjóna börnum, ungmennum, nemendum, foreldrum og kennurum. Samfélaginu öllu.

Kerfi og skipulag eru ekki markmið út af fyrir sig sem þjóna fyrst og fremst sjálfu sér. Ráðuneyti á ekki að vera fjarlæg stofnun sem framleiðir hillumetra af rykföllnum skýrslum og áætlunum. Öll kerfi í menntamálum eiga að vera öflug verkfæri fyrir börnin, kennarana, skólana og heimilin í landinu.

Þess vegna höfum við endurskipulagt mennta- og barnamálaráðuneytið. Nýtt skipulag leggur ríkari áherslu á aðgerðir, skýrari ábyrgð, meiri eftirfylgni og betri tengingu við skólastarfið sjálft. Nú starfa tengiliðir fyrir hvern framhaldsskóla og ráðuneytið fylgir málum fast eftir. Á sama tíma er verið að hagræða í rekstri ráðuneytisins. Minna skrifræði, meiri árangur, skýrari ábyrgð og vaxandi kraftur í kjarnaverkefnin.

Skiljanlegar einkunnir

Aukið gagnsæi í öllu skipulagi og framkvæmd áætlana er réttlætismál. Námsmat og einkunnir þurfa að vera skiljanleg. Börn eiga rétt á að vita hvar þau standa. Foreldrar verða að skilja stöðu barna sinna. Kennarar þurfa skýr og árangursrík verkfæri. Þess vegna hef ég nú þegar, kynnt áform um að námsmat verði framvegis sett fram með tölum í stað bókstafa. Skýrt og skiljanlegt námsmat er sanngjarnt og eðlilegt námsmat.

Í fyrsta sinn verða einkunnir birtar eftir skólum og sveitarfélögum. Sumum kann að þykja það óþægilegt. Ótti við óþægindi má hins vegar ekki stjórna stefnumörkun í menntamálum. Gagnsæi á öllum sviðum skólastarfs er forsenda þess að við sjáum hvar skóinn kreppir og hvar þörfin er mest fyrir úrbætur. Þannig getum við mætt ólíkum áskorunum einstakra skóla.

Svo kallaður Matsferill, samræmt námsmat í formi staðlaðra stöðu- og framvinduprófa, hefur nú verið lagður fyrir í öllum grunnskólum landsins í fyrsta sinn. Niðurstöður verða birtar á næsta ári. Þetta er hluti af því að byggja ákvarðanir á gögnum. Við þurfum að vita hvaða aðferðir virka, hvar staðan er góð og hvar þarf að koma með frekari stuðning.

Samkvæmt gögnum mennta- og barnamálaráðuneytisins er mikill munur á lokaeinkunnagjöf milli grunnskóla. Sú einkunnagjöf er síðan grundvöllur aðgengis að framhaldsskólum. Hér þarf sérstaklega að huga að jafnræði milli nemenda og ólíkum áskorunum milli skóla. Við þurfum að átta okkur mun betur á skilunum á milli grunnskóla og framhaldsskóla.

Alþingi hefur einmitt nýverið samþykkt ný lög um nemendagrunn sem geymir áreiðanlegar og samræmdar upplýsingar um nemendur. Markmiðið er að tryggja, að réttar upplýsingar fylgi hverju barni í gegnum alla skólagöngu þess frá leikskóla til framhaldsskóla.

Lestur og bætt námsgögn eru lykillinn

Það er engin tilviljun að við höfum kallað árið sem er að líða ár læsis. Lestur er lykillinn að öllu öðru námi. Barn sem nær ekki tökum á lestri lendir snemma utan gátta á skólagöngunni, með brotið sjálfstraust og litla sem enga möguleika á framhaldsmenntun. Það er í raun grátlegt hvað menntamálin og velferð barnanna okkar hefur mætt afgangi í tíð undangenginna stjórnvalda. Það er löngu tímabært að stöðva boltann sem stöðugt veltur niður í móti og snúa vörn í sókn. Nú klífum við tindinn og sækjum á toppinn því þar viljum við vera.

Það þarf að taka til hendinni í útgáfu á nýjum og fjölbreyttum námsgögnum. Hver hefði trúað því, sem dæmi, að það hafi ekki verið gefin út ný stærðfræðibók um margra ára skeið. Við munum leggja sérstaka áherslu á að forgangsraða útgáfu nýrra námsgagna fyrir grunnskóla, með áherslu á stærðfræði, náttúrufræði og íslensku.

Það er löngu tímabært að fjárfesta í börnunum okkar. Þau eru framtíðin og farsæld samfélagsins byggir á þeim.

Símafrí og hærra aldurstakmark á samfélagsmiðlum

Það er kominn tími til að horfast í augu við nýjan stafrænan heim, þar sem segja má að hvers konar snjalltæki hafi tekið völdin. Börn eru varnarlaus þar sem símar og samfélagsmiðlar hafa tekið völdin og gjörbreytt upplifun æskunnar á umheiminum.

Börn eiga rétt á að vera börn og fá frið til að læra og þroskast. Þess vegna voru drög að nýrri reglugerð um símafrí í grunnskólum nýlega kynnt í samráðsgátt. Einnig mun ég brátt birta áformaskjal um aldurstakmörk að samfélagsmiðlum. Það ánægjulega er að hátt í 50 ungmenni alls staðar að af landinu komu saman á vinnustofu og ákváðu í sameiningu hvernig reglur þau vildu sjá í skólunum sínum. Mér er heiður af, að fá að framfylgja því.

Við erum að bæta móttöku barna með fjölbreyttan tungumálabakgrunn í skólakerfinu. Samræmd gæðaviðmið um móttöku barna með erlendan bakgrunn eru á lokametrunum. Framtíð þeirra í skólakerfinu á ekki að ráðast af heppni með sveitarfélag eða skóla. Þau eiga að fá góðar móttökur hvar sem þau búa. Börnum og ungmennum á að líða vel í skólanum og fá raunverulegt tækifæri til að ná árangri.

Sókn í framhaldsskólum

Sömu sjónarmið gilda einnig um framhaldsskólana. Nú er í undirbúningi stórsókn í raunvísindum en ný STEM-viðmiðunarbraut í framhaldsskólum er í vinnslu. Markmiðið er að lyfta gæðum námsins, styrkja undirbúning nemenda fyrir háskólanám og tengja námið betur við framtíðarþarfir atvinnulífsins.

Ísland þarf á unga fólkinu sínu að halda. Við verðum að skapa þeim raunveruleg tækifæri til menntunar eins og í tæknigreinum, vísindum, verkfræði, heilbrigðisgreinum og nýsköpun. Við eigum að tryggja þeim örugga framtíð hér heima en ekki þurfa að horfa á eftir allt of mörgum til annarra landa þar sem frekari tækifæri bjóðast.

Breytt reiknilíkan framhaldsskóla er í undirbúningi. Fjármögnun skólanna þarf m.a. að styðja við markmið samfélagsins. Hún á að styrkja nemendur sem eru í hættu með að falla frá námi. Stefnan í menntamálum þarf einnig í ríkari mæli að taka mið af atvinnustefnu og þörfum þjóðfélagsins.

Í undirbúningi fjármálaáætlunar og fjárlaga höfum við í mennta- og barnamálaráðuneytinu barist fyrir hverri krónu til framhaldsskólanna. En í nýsamþykktri fjármálaáætlun samþykkti ríkisstjórnin verulegt viðbótarfjármagn frá því sem gert var ráð fyrir í fyrri fjármálaáætlun.

Á sama tíma erum við að byggja upp raunverulega aðstöðu í framhaldsskólunum. Verknámsaðstaða verður bætt í fjórum framhaldsskólum, í Reykjanesbæ, á Akureyri, á Ísafirði og Sauðárkróki. Stefnt er að því að framkvæmdir hefjist strax á næsta ári. Þetta eru framkvæmdir sem skipta miklu máli fyrir sveitafélögin, nemendurna og atvinnulífið. Þá er uppbyggingin á verknámsaðstöðu við Fjölbrautarskólann í Breiðholti á lokametrunum.

Við setjum markið enn hærra. Nýr þrjátíu þúsund fermetra Tækniskóli við Flensborgarhöfn í Hafnarfirði, fyrir þrjú þúsund nemendur, verður byggður í einum samfelldum áfanga í stað tveggja eins og áður var fyrirhugað. Það er stór ákvörðun og yfirlýsing um að við viljum verk- og tækninám í fremstu röð.

Bætt barnavernd

Mennta- og barnamálin snúast ekki einungis um skóla. Þau snúast um alla tilveru barnsins. Því er frumvarp til nýrra heildarlaga um barnavernd ofur mikilvægt. Það felur í sér mestu breytingar á barnaverndarlögum í 20 ár. Þar er lögð áhersla á betri heilbrigðisþjónustu fyrir börn sem vistuð eru á vegum barnaverndaryfirvalda, meiri samfellu í þjónustu og skýrari verkaskiptingu barnaverndar og heilbrigðiskerfis. Sérstaklega er tekið á stöðu fósturbarna.

Þetta snýst um réttaröryggi barna. Þetta snýst um börn sem hafa of lengi þurft að þola brotakennda þjónustu, bið og óvissu.

Nýtt meðferðarheimili að Laugarbakka hefur tekið til starfa og áform um uppbyggingu nýs heimilis í Garðabæ hafa verið kynnt. Engin bið er nú eftir framhaldsmeðferð fyrir börn og ungmenni með hegðunar- og vímuefnavanda á meðferðarheimilum á vegum stjórnvalda. Það er staðreynd sem skiptir máli.

Enn eru því miður biðlistar eftir ýmsum öðrum úrræðum í kerfinu og það er mikið forgangsmál hjá mér að finna lausn á því. Fyrir utan allar tölur og allar áætlanir eru þarna börn, ungmenni og fjölskyldur sem þurfa hjálp núna en ekki einhvern tímann seinna.

Fyrsta aðgerðaráætlun gegn fátækt barna

Eitt af mínum hjartans málum er vinna gegn fátækt barna. Sérstakur átakshópur á vegum mennta- og barnamálaráðuneytisins vinnur nú að fyrstu aðgerðaráætlun Íslands gegn fátækt barna. Barn sem býr við fátækt ber ekki ábyrgð á stöðu sinni. Það á ekki að þurfa að skammast sín. Það á ekki að vera skilið útundan þegar önnur börn taka þátt í viðburðum og verkefnum.

Þingsályktunartillaga um stefnu og framkvæmdaáætlun um farsæld barna til ársins 2030 er tilbúin. Í henni eru fimmtán aðgerðir með skýrum markmiðum og fullri fjármögnun. Við setjum börnin í öndvegi.

Ég hef þegar hafið aðgerðir í málefnum barna sem munu tryggja þeim betra líf og tryggari framtíð.

Það var á hveitibrauðsdögum ríkisstjórnar sem hópur ungmenna sótti okkur heim eftir ríkisstjórnarfund og óskaði eftir því að við myndum feta í fótspor þeirra landa sem hafa komið fram með heildstæða ungmennastefnu. Það er mér bæði ljúft og skylt að gera.

Mikil og óeigingjörn vinna starfsfólks mennta- og barnamálaráðuneytisins hefur verið lögð í að þróa og móta fyrstu heildstæðu ungmennastefnu Íslands. Þannig mun mér hlotnast sá heiður að leggja hana fram í formi þingsályktunartillögu á Alþingi strax í haust. Markmið stefnunnar er að ná utan um þau málefni stjórnvalda sem snúa að ungmennum og tryggja að sú stefna sé skýr.

Ég hef lagt fram endurskoðaða íþróttastefnu til ársins 2030 sem þegar hefur verið kynnt. Íþróttir og hreyfing eiga ekki að mæta afgangi í lífi barna og ungmenna. Íþróttir fela í sér forvarnir, bætta heilsu, félagsskap, uppbyggingu sjálfstrausts og gleði. Við eigum að styðja við íþróttastarf sem nær til sem flestra, óháð efnahag.

Eftir áralanga bið munum við loks sjá nýja Þjóðarhöll rísa. Þegar hafa allir lausir endar verið hnýttir og tilboði tekið í verkframkvæmdirnar. Þjóðarhöllin mun umbylta aðstöðu og aðbúnaði landsliðanna okkar alls afreksfólks sem og annara íþróttaiðkenda. Þjóðarhöllin verður auk þess fjölnota íþróttahús fyrir þjóðina alla. Nú verður allt kapp lagt á að við fáum notið þess að taka virkan þátt í heimsmeistaramótinu í handknattleik hér heima 2031. Áfram Ísland!

Ekki fyrir löngu undirritaði ég fimm samninga að upphæð 1,8 milljarðar króna við ÍSÍ, UMFÍ og Íþróttasamband fatlaðra, sem saman leggja grunn að uppbyggingu íþróttastarfs. Með þessum samningum er lögð áhersla á að bæta og jafna tækifæri fólks til íþróttaiðkunar, einkum á landsbyggðinni, og að styðja betur við afreksíþróttafólk.

Eyðum biðlistum eftir hjúkrunarrýmum

Það hefur varla farið fram hjá neinum að ríkisstjórnin er verkstjórn og hefur ráðist í afar metnaðarfullar aðgerðir til að útrýma öllum biðlistum eftir hjúkrunarrýmum á tíma fjármálaáætlunar. Ég er ofurstolt af því, að fá að vera kyndilberinn á þeirri vegferð. Það er í raun með hreinum ólíkindum að á árunum 2019 til 2024 fjölgaði hjúkrunarrýmum einungis um 69 á landinu öllu.

Nú vinn ég hins vegar eftir framkvæmdaáætlun sem mun fjölga hjúkrunarrýmum um tæpan helming á landinu öllu. Enginn mun lengur bíða eftir umhyggju og öryggi á efsta æviskeiðinu. Enginn mun lengur vera uppnefndur sem fráflæðisvandi.

Annað eins stórátak í uppbyggingu hjúkrunarrýma hefur aldrei áður sést.

Hver dagur færir okkur skrefi nær markmiðinu. Þetta er munurinn á því að tala og láta verkin tala.

Verkin tala

Við vinnum að því að styrkja mennta- og barnamálaráðuneytið. Við erum að skýra námsmat. Við erum að auka gagnsæi með birtingu gagna. Við erum að verja börn gegn áreiti síma og samfélagsmiðla. Við erum að efla læsi og leggja sérstaka áherslu á kjarnagreinar. Við erum að byggja upp námsgögn, STEM-nám, verknám og tæknimenntun. Við erum að bæta móttöku barna með erlendan bakgrunn. Við erum að endurskoða barnaverndina frá grunni. Við erum að opna meðferðarúrræði og vinna á biðlistum. Við erum að móta fyrstu ungmennastefnu landsins. Við erum að vinna gegn fátækt barna. Við erum að fjármagna farsæld barna.

Þetta eru engin smáverkefni. Þetta eru risa skref. Ég geri mér að sjálfsögðu grein fyrir að það er ekki hægt að breyta öllu á einum degi. Ég veit einnig að margir hafa beðið lengi. Kennarar hafa beðið. Foreldrar hafa beðið. Börnin hafa beðið. Ungmenni í vanda hafa beðið. Fjölskyldur hafa beðið.

En ekki efast um að ég er að leggja allt mitt í að vinna fyrir börnin að farsælli framtíð þeirra. Ákvarðanir eru teknar og þeim fylgt fast eftir.

Það er verkefni okkar sem sitjum í ríkisstjórn að tryggja það, að börnin sjái og finni hversu ómetanleg þau eru. Að kennarar finni að störf þeirra eru metin að verðleikum. Að foreldrar finni að ríkisvaldið er að vinna að farsæld fjölskyldunnar. Að unga fólkið upplifi að framtíðin er ekki vörðuð hindrunum heldur fjölbreyttum tækifærum.

Þetta er verkefnið sem ég hef af mikilli ástríðu tekið að mér að vinna með fjölda af hæfileikaríku fólki í ráðuneytinu, í skólum landsins, í sveitarfélögunum og í samstarfi við börn, ungmenni og foreldra þeirra.

Fjölskyldan er hornsteinn samfélagsins.

Börnin fyrst, svo allt hitt.

Höfundur er mennta- og barnamálaráðherra.