Á hvaða veg­ferð erum við?

Niðurstaðan stendur óhögguð er fyrirsögn á viðtali sem blaðamaður Morgunblaðsins tók við Björn Brynjólf Björnsson, framkvæmdarstjóra Viðskiptaráðs síðasta föstudag út af gagnrýni minni á meingallaða framsetningu á þeirri tölfræði sem birtist í grein Viðskiptaráðs á mbl.is á síðasta fimmtudag. 

Hvernig getur eitthvað staðið óhaggað ef forsendurnar fyrir rannsóknarspurningunni standast ekki skoðun? Burt sé frá því að þessar tölur gefi mögulega einhverjar vísbendingar um einhverja hugsanlega niðurstöðu væri þetta rannsakað almennilega.

Og þessi framsetning. Hvað gengur mönnum til. Neðstur á þessari mynd er t.d. skóli sem allir vita að er líklega með hvað flóknasta nemenda þýðið á landinu vegna þess hve ógnar hátt hlutfall nýbúa er í skólanum. Það þýðir ekki að skólinn eða nemendurnir hans séu ómögulegir og námið þar sé slakt. Það vita allir að það að vera að hluta til mállaus í nýju landi getur verið hindrun í námi. Ég er sannfærð um að starfsfólkið þar sé að vinna mikla sigra á hverjum degi með það þýði sem það er að vinna með og allan þann skort á nauðsynlegum tólum og tækjum sem til þarf til að mæta þessum nemendum. Viðskiptaráð setur þetta hins vegar fram eins og það að gerast nemandi í þessum skóla geri þig að verri námsmanni þar sem hugsanlega sé óvenju lágt hlutfall þaðan að útskrifast úr framhaldsskóla. Orsök brottfalls úr námi í framhaldsskóla getur verið af allskonar ástæðum sem ekkert hafa með það að gera í hvaða grunnskóla þú varst. Svona málflutningur er auðvitað alls ekki í lagi.

Hvaða vegferð er Viðskiptaráð á?

Er markmiðið að brjóta niður það ágæta fólk sem vinnur í þessum skóla eða þeim skólum sem raðast neðarlega á myndinni með því að rýra traust þeirra opinberlega með illa framsettri tölfræði sem stenst ekki skoðun? Starfsfólk í sumum þessara skóla vinnur oft við krefjandi aðstæður í að mæta nemendum sínum sem hafa t.d. flust hingað undir mismunandi kringumstæðum með mjög mismunandi bakgrunn.

Af hverju fer Viðskiptaráð ekki sjálft af stað með almennilega rannsókn á málinu?

Hvernig væri að reyna að gera eitthvað gagn í staðinn fyrir að finna grunnskólum landsins allt til foráttu. Hef fulla trú á að Viðskiptaráð gæti alveg fjármagnað slíka rannsókn ef vilji væri fyrir hendi og unnið hana í samvinnu við Mennta- og barnamálaráðuneytið. Rannsókn sem næði t.d. til þriggja útskriftarárganga í grunnskóla og fylgja þeim eftir og fengi upplýsingar um framvindu í námi og horfði þá til stúdentsbrauta, fagmenntunarbrauta, iðnnáms og listnáms. Skoða hvað margir klári á þremur árum og svo uppsafnað í 4 og síðan 5 ár með tilliti til alls þessa náms. Skoða líka hvort að þeir sem ekki hafi útskrifast séu úti á vinnumarkaðnum o.fl. sem gæti virkilega nýst í vinnunni við að byggja upp menntakerfið. Skoða síðan hvaða breytur séu að valda mismuninum og hvar séu sóknarfæri. Af hverju reynir ráðið ekki að vera hluti af lausninni frekar en að brjóta niður.

Þurfum að fara að einbeita okkur að því sem skiptir máli

Að tryggja samfellu í námi á milli skólastiga skiptir miklu máli eins og ég hef margrætt í pistlum mínum. Við þurfum að setja skýr viðmið um hver grunnmenntun grunnskólabarna á að vera í hverju fagi fyrir sig við lok grunnskóla og hvar framhaldsskólinn tekur við. Við þurfum að hækka ránna á mörgum stöðum. Ég held að óviljandi hafi verið slakað á kröfum til nemenda á of mörgum stöðum. Ástæðurnar fyrir því eru margvíslegar eins og t.d. skortur á góðu námsefni, versnandi raunmæting í skóla, mikil breyting á samsetningu nemenda án nægilegs stuðnings, ónæg fagmenntun í kennaranámi en síðast en ekki síst sú samfélagslega breyting sem er orðin og hefur valdið því að foreldra telja það í miklu minna mæli vera sitt hlutverk að vera þátttakendur og ábyrgðaraðilar í námi barna sinna þó að í aðalnámskrá grunnskóla séu skyldur foreldra vel skilgreindar. Nám barna er einfaldlega ekki lengur í forgangi hjá nógu mörgum fjölskyldum.

Það þarf að vera samræmi í grunnmenntun.

Það má ekki vera þannig að tveir fyrirmyndar nemendur sem koma úr sitthvorum skólanum báðir með toppeinkunnir frá sínum skóla upplifi það að annar þeirra er svo miklu betur undirbúinn en hinn fyrir námið í framhaldsskólanum. Hæfniviðmið aðalnámsskrár eru svo opin að það getur verið næstum því árs munur á námi hjá nemendum í skólum í sumum fögum en samt uppfylltu báðir þessir nemendur hæfniviðmiðin sem eru í aðalnámskrá nóg vel til að fá sömu góðu einkunnina. Þetta einfaldlega má ekki vera svona. Það verður að setja skýrari viðmið um hvað grunnmenntunin eigi að fela í sér. Hversu mikið á dýptina á að fara í algebru, hvað á grunnskólinn að kenna mikla málfræði í íslensku, ensku og dönsku, hversu mikla eðlis og efnafræði á að kenna í náttúrufræði o.s.frv. Það er ekki verið að taka sjálfstæðið af skólunum þó þetta sé rammað betur inn. Sjálfstæði skóla á ekki að snúast um hvað sé kennt heldur hvernig skólinn velur að kenna það sem á að kenna. Viðmiðin um hvað tilheyri grunnmenntun þurfa að vera alveg skýr.

Þarna er samhljómur á milli kennara og Viðskiptaráðs en ég tek það fram að kennarar eru búnir að vera að benda á þetta síðan að ný aðalnámskrá kom út árið 2011. Áhugi Viðskiptaráðs á málinu virðist hins vegar helst snúast um það að þetta valdi ójafnræði þegar kemur að inntöku nemenda í framhaldsskóla frekar en að hafa áhyggjur af því að nemandinn sem kom verr undirbúinn hafi misst af tækifæri til meira náms í grunnskóla vegna óskýrra viðmiða. Þannig málið hjá þeim snýst meira um hver komst inn í Verzlunarskóla Íslands og hver ekki frekar en gæði námsins sem liggur þar að baki.

Við skulum hafa það alveg á hreinu að það er ekki hlutverk grunnskólanna að velja hvaða nemendur fara í hvaða framhaldsskóla.

Ef framhaldsskólarnir þurfa hjálp við inntöku nemenda, sem ég held þeir þurfi almennt ekki, þá er þeim frjálst að vera með inntökupróf að vori eða leita annarra leiða til að velja nemendur inn í skólann sinn. Það að vera vinsæll framhaldskóli er ekki vandamál grunnskólanna.

Hlutverk grunnskólanna er að segja framhaldsskólanum hvaða nemendur eru tilbúnir í áframhaldandi nám og hverjir þurfi svokallaðan undanfaraáfanga og til þess erum við í dag að nota kvarðann A, B+, B, C+, C og D.

Þar erum við mögulega ekki að standa okkur nógu vel alls staðar ef marka má mikið fall í framhaldsskólum í fyrstu áföngunum í grunngreinum eins og stærðfræði, íslensku og ensku. Þ.e.a.s. mögulega er einhversstaðar verið að gefa nemendum B í grunnskólum sem hefðu þurft á því að halda að fara í undanfaraáfanga og hefðu því frekar átt að fá C eða C+. Ég hef samt ekkert fyrir mér í þessu annað en það sem ég hef heyrt á spjalli mínu við starfsfólk framhaldsskólanna. Þegar samfellan rofnar er það alls ekki nógu gott og allra síst fyrir nemendurna sjálfa. Það er því engum greiði gerður að vera sendur út úr grunnskóla með of háa einkunn sem ekki er innistaða fyrir. Þess vegna er það svo gríðarlega mikilvægt að það séu skýr viðmið um það hversu mikið á dýptina grunnskólinn eigi að fara í hverri námsgrein fyrir sig til að tryggja að B úr einum skóla tryggi svipaða grunn hæfni og B úr öðrum skóla og að stökkið yfir í 2. stigsnám í framhaldsskóla sé gerlegt miðað við hæfni nemendanna í faginu.

Skólunum er vorkunn í að reyna að viðhalda háum gæðum í námi.

Það er ekki aðeins það að hæfniviðmiðin séu ekki nógu leiðbeinandi fyrir skólana heldur eru gögnin sem skólarnir hafa að vinna með algjörlega úrelt því engin endurnýjun á námsefni, sem hægt er að tala um, hefur verið síðustu áratugina. Hverjum skóla er því í raun uppálagt að finna út úr því hvað eigi að felast í grunnmenntun og ekki hægt að áfellast neinn þó að eitthvað gefi eftir í þessum aðstæðum. Úr þessu þarf að bæta og það þarf að gera það strax.

Innlegg Viðskiptaráðs í umræðuna um námsgögn hefur helst verið að gefa útgáfu námsbóka frjálsa.

Nú fagna ég almennt frjálsri verslun en ég held samt að hvorki Viðskiptaráð né aðrir átti sig í rauninni hversu alvarleg staðan er þegar kemur að námsgögnum því kennarar eru svo góðir í því að finna lausnir á málunum og búa til sitt eigið efni. Að gefa námsgagnaframleiðslu frjálsa getur mögulega verið eitthvað skref sem hægt er að fara í síðar þegar búið er að koma þessu í þokkalegt stand en núna er neyðaraðgerða þörf ef vel má vera.

Það þarf að nýta alla krafta samfélagsins í verkið. Í raun safna fjármagni, einhverskonar þjóðarátak í námsgagnagerð. Stórfyrirtæki þyrftu að koma inn með styrki o.fl. þess háttar. Það þarf að gera áætlun um hvernig við í rauninni endurnýjum svo til allt námsefni sem er verið að nota og það þarf líka að gerast mjög hratt. Við þurfum ekki að finna upp hjólið en við þurfum að hugsa út fyrir boxið. Við getum litið til annarra landa og tekið námsefni frá þeim og þýtt og staðfært en við þurfum líka að fara nýjar og ótroðnar slóðir til að leysa þann vanda sem við erum í vegna námsefnisskorts.

• T.d. eru Danir þessa dagana að standa sig best af norðurlöndunum í stærðfræði. Það væri hægt að taka þeirra námsefni og þýða og staðfæra.
• Það er verið að kenna ensku sem annað mál með góðum árangri út um allan heim þannig það ætti að vera auðvelt að fá gott og nútímalegt námsefni annarsstaðar frá og þýða og staðfæra.
• Það þarf að finna einhversstaðar gott náttúrufræðiefni a.m.k. á unglingastig til að þýða og staðfæra.
• Setja á stofn námsefnisgerðarleyfi fyrir reynda kennara með góðar hugmyndir. Það leynist fullt af góðu námsefni þarna úti í skólunum sem þyrfti að gera aðgengilegt fyrir alla. Þetta er frábær leið til þess að kennarar geti tekið litlu hliðarverkin sín og gert það að alvöru verkefni sem getur nýst öllum.
• Greiða vinsælum barnabókahöfundum sérstök bókagerðarlaun til að fá þá til að skrifa fullt af nýjum bókum svo börnin og unglingarnir hafi úr meira úrvali af spennandi efni að velja þegar kemur að lestri.
• Gera algjörlega nýtt námsefni í íslensku þar sem lagðar eru línurnar fyrir áherslur í kennslu í nýju umhverfi íslenskunnar.
• Námsefni fyrir íslensku sem annað mál er líka mjög aðkallandi. Mikil þörf á nýju námsefni þar.

Upptalningin er engan vegin fullnægjandi hér að ofan því listinn er miklu lengri. Það eina sem er alveg klárt er að eitthvað þarf að gerast í þessum efnum og það þarf að gerast strax eins og kom fram í úttekt Þróunarsjóðs námsgagna.

Ég get haldið endalaust áfram eins og t.d. rætt um kennaramenntunina. Því þar þarf að breyta líka en læt staðar numið hér því það er efni í annan pistil.

Ég er kannski ekki vongóð um að eitthvað stórfenglegt gerist á þessu kjörtímabili því það er því miður nokkuð ljóst að málefni barna og menntun þeirra er ekki forgangsverkefni ríkisstjórnarinnar og það ráðuneyti hálfgert olnbogabarn í þeirri ríkisstjórn. Það sést nú einna best á þeim heiftarlega niðurskurði sem búið er að tilkynna hjá framhaldsskólunum á sama tíma og öll umræðan er um að auka þurfi fjármagn í námsefnisgerð á öllum skólastigum. Ég vona svo sannarlega að ríkisstjórnin sjái samt ljósið og ráði loksins ráðherra sem er hæfur í starfið eftir tíð skipti mishæfra ráðherra að undanförnu. Það skiptir samt litlu máli þó að ráðinn verði besti mögulegi ráðherrann ef sá ráðherra getur ekki gripið til bráðnauðsynlegra aðgerða vegna fjárskorts en maður getur alltaf vonað.

Höfundur er grunnskólakennari.