Gæði kennslu: Vandaðir kennslu­hættir lykillinn að gæðum menntunar

Það er stöðugt viðfangsefni allra sem vinna í menntakerfinu og stjórnvalda á hverjum tíma að auka gæði menntunar. Í þessari grein beina höfundar sjónum að kennsluháttum en þeir eru sá þáttur í starfi skóla sem hefur mest áhrif á gæði og árangur menntunar. Því ættu stjórnvöld að beina athygli og orku að öllu því sem styrkir daglegt starf í skólastofum landsins.

Í þessari fyrstu grein af fjórum í greinaflokknum um gæði kennslu, fjalla höfundar um gæði kennslu út frá mismunandi forsendum sem allar hafa þó tengingu við rannsóknarverkefnið QUINT sem sneri að gæðum náms og kennslu á Norðurlöndunum.

Rannsókn á gæðum kennslu

Á undanförnum árum hefur stór hópur rannsakenda í átta háskólum á Norðurlöndum einbeitt sér að því að greina og þróa gæði kennslu í norrænum skólastofum, þar á meðal voru Háskóli Íslands og Háskólinn á Akureyri. Tilgangur rannsóknarinnar var að veita innsýn í gæði kennslu á unglingastigi grunnskóla í þremur námsgreinum: íslensku, stærðfræði og samfélagsfræði. Byggt var á myndupptökum í kennslustundum í 8. bekk og þær greindar kerfisbundið með sérstökum matsramma. Sjónarhornið beindist einkum að því að greina tengsl kennslu og árangurs nemenda og að rannsaka hvernig myndupptökur af kennslu nýtist í starfsþróun kennara og í kennaramenntun. Verkefnið gengur undir heitinu QUINT (e. Quality in Nordic Teaching) og var styrkt m.a. af NordForsk og stýrt frá Háskólanum í Osló.

Stuðst var við matsramma, PLATO, sem byggir á vel ígrunduðum rannsóknarniðurstöðum um gæði kennslu. Samkvæmt honum eru viðmið um gæði kennslu fjórþætt. Í fyrsta lagi að hvaða marki eru gerðar viðeigandi faglegar kröfur til nemenda, m.a. um þjálfun í að rökstyðja skoðanir sinnar. Í öðru lagi hvort nemendur fái nægan stuðning við námið. Þriðji þátturinn varðar framsetningu kennarans á námsefni og lykilhugtökum og í fjórða lagi er athygli beint að bekkjar- og tímastjórnun kennarans.

Niðurstöður rannsóknarinnar hafa birst í fjölmörgum greinum og bókum, bæði innlendum og erlendum. Þær benda til að víða megi gera betur á flestum þeim þáttum sem mældir voru. Íslenskir kennarar reyndust vera góðir í að skapa jákvætt og vingjarnlegt andrúmsloft í skólastofunni en mættu gera meiri faglegar kröfur til nemenda. Myndupptökur af kennslustundum reyndist vera árangursrík leið í starfsþróun kennara. Ein dýrmætasta afurð verkefnisins er aukinn skilningur og þekking á því hvernig kennarar geta bætt gæði eigin kennslu, ásamt gagnlegum verkfærum þeim til stuðnings.

Hagnýting niðurstaðna og tillögur

Á grundvelli niðurstaðna settu rannsakendur fram tillögur um leiðir til að styrkja kennsluhætti. Þeim er beint til skóla og yfirvalda menntamála hjá ríki og sveitarfélögum og eru settar fram í fimm liðum:

• Efla vandaða starfsþróun fyrir kennara sem byggir á bestu fyrirliggjandi þekkingu um fyrirkomulag farsællar starfsþróunar. Styðja við verkefni sem fela í sér samstarf rannsakenda og kennara, til dæmis með sameiginlegum námskeiðum eða vinnustofum.
• Nýta myndupptökur í starfsþróun kennara og í kennaramenntun til að brúa bilið milli fræða og starfs, meðal annars með uppbyggingu á gagnasafni (myndupptökum) og með notkun greiningarramma til að rýna kennslu.
• Leggja áherslu á notkun vel ígrundaðra matsramma um gæði kennslu til að stuðla að vönduðum kennsluháttum í öllum skólastofum.
• Að efla kennsluhætti í fjölmenningarlegum skólastofum til samræmis við stefnu um skóla margbreytileikans.

Niðurstöðurnar geta haft margvíslega þýðingu fyrir íslenskt skólakerfi, m.a. hafa nokkrir skólar farið í markvissa vinnu við að þróa kennsluhætti, sem rýma vel við þessar tillögur. Kennarar rýna saman í myndupptökur af eigin kennslu og gera áætlun um umbætur. Slíkt verklag er gagnleg leið til að efla og styrkja lærdómssamfélag skóla.

Frekari rannsóknir

Tvö umfangsmikil og hagnýt rannsóknarverkefni sem byggja á niðurstöðum QUINT eru í gangi og styrkt af íslenskum samkeppnissjóðum. Menntarannsóknarsjóður styrkti rannsóknar- og þróunarverkefni þar sem 16 grunnskólakennarar í Múlaþingi og Reykjavík leitast við að þróa kennslu sína með hliðsjón af myndupptökum og PLATO. Auk þess stendur yfir umfangsmikil rannsókn, styrkt af RANNÍS, sem miðar að því að bæta gæði kennaramenntunar í samstarfi Háskóla Íslands og Háskólans á Akureyri. Þar er meðal annars lögð áhersla á að kennaranemar geri myndupptökur í eigin kennslu í vettvangsnámi og greini þær og rýni út frá greiningarramma og ígrundi með leiðsagnarkennara sínum í skólanum. Bæði þessi verkefni byggja á virku samstarfi kennaramenntastofnana og kennara á vettvangi og munu skila mikilvægum upplýsingum fyrir íslenskt menntakerfi.

Flókin úrlausnarefni og þróun menntamála verða ekki leyst með einföldum skyndilausnum og átökum, en mun frekar með aðkomu kennara í samstarfi við rannsakendur, yfirvöld menntamála og aðra í lærdómssamfélagi skólakerfisins. Á þeim grunni má byggja faglega forystu í menntamálum til framtíðar.

Höfundar:

• Anna Kristín Sigurðardóttir, prófessor við Menntavísindasvið HÍ
• Berglind Gísladóttir, dósent við Menntavísindasvið HÍ
• Birna María B. Svanbjörnsdóttir, dósent við Kennaradeild HA
• Guðmundur Engilbertsson, lektor við Kennaradeild HA
• Hermína Gunnþórsdóttir, prófessor við Kennaradeild HA
• Jóhann Örn Sigurjónsson, sérfræðingur í stærðfræðimenntun hjá MMS
• Rúnar Sigþórsson, prófessor emeritus við Kennaradeild HA
• Sólveig Zophoníasdóttir, aðjúnkt við Kennaradeild HA

Heimildir

Anna Kristín Sigurðardóttir, Hermína Gunnþórsdóttir og Rúnar Sigþórsson (ritstj.). (2025). Gæði kennslu. Námstækifæri fyrir alla nemendur. Háskólaútgáfan. https://haskolautgafan.is/products/gaedi-kennslu-namstaekifaeri-fyrir-alla-nemendur?taxon_id=4

Klette, K., Magnusson, C.G. og Sigurjónsson, J.Ö. (ritstj.). (2026). Investigating teaching quality through video capture: Equity and quality in Nordic classrooms. Springer. https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-032-06893-4