Fólks­fjölgun fór langt fram úr spá á Ísa­firði

Fólksfjölgun í sveitarfélögum á Íslandi var í takt við lágspá þeirra í fyrra, árið 2025, eftir að hafa verið nær miðspá og háspá árin á undan. Íbúðaþörf reyndist því minni en sveitarfélögin gerðu ráð fyrir en húsnæðisuppbygging var umtalsverð á sama tíma. Þannig var byggt umfram nýja íbúðaþörf í fyrra og náðist þannig að vinna niður íbúðaskuld sem safnaðist upp árin á undan. 

Fram kemur í samantektinni að samkvæmt lögum um húsnæðismál beri sveitarfélög ábyrgð á því að stuðla að fjölbreyttu og viðeigandi húsnæði í samræmi við þarfir samfélagsins. Húsnæðisáætlanir séu þannig lykilverkfæri í því samhengi og beri sveitarfélögum að skila þeim til HMS fyrir 20. janúar ár hvert.

Fyrir árið 2025 lágu fyrir húsnæðisáætlanir hjá 58 af 62 sveitarfélögum sem samanlagt ná til rúmlega 99,4 prósent landsmanna. Fjallað er um fólksfjölgun í ólíkum sveitarfélögum, íbúðauppbyggingu, lóðaframboð, leigumarkað og leikskólapláss og hjúkrunarrými í samantektinni.

Innan höfuðborgarsvæðisins var þróunin þó ekki einsleit samkvæmt samantekt HMS. Íbúum fjölgaði mest í Reykjavík og Hafnarfirði, þrátt fyrir að fjölgunin í Reykjavík hafi verið talsvert minni en jafnvel varfærnustu spár gerðu ráð fyrir. Í Garðabæ fjölgaði íbúum hins vegar nokkuð meira en sveitarfélagið gerði ráð fyrir í háspá sinni. Í öðrum sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu varð vöxturinn minni en gert hafði verið ráð fyrir í áætlunum.

Fólksfjölgun mikil í Árborg

Í nágrenni höfuðborgarsvæðisins var fólksfjölgun innan spábils fyrir svæðið í heild sinni en þó 23 prósentum undir miðspá. Fólksfjölgun var áberandi mest í Árborg, þar sem fjölgunin nam 610 manns. Í flestum sveitarfélögum var fjölgunin yfir eða innan spábila en í Reykjanesbæ og Hveragerði var fjölgun talsvert undir spám.

Annars staðar á landsbyggðinni var fjölbreytileikinn meiri. Fólksfjölgun var heilt yfir takmörkuð og í nokkrum sveitarfélögum fækkaði íbúum á milli ára, þrátt fyrir að áætlanir hafi almennt gert ráð fyrir hóflegum vexti. Undantekningar voru þó áberandi. Á Akureyri og á Ísafirði fjölgaði íbúum talsvert og umfram miðspár sveitarfélaganna. Mest var frávikið á Ísafirði, þar sem fólksfjölgun fór langt fram úr spám. Þannig var áætlað að íbúum myndi fjölga um 21 til 59 en raunfjölgunin var 150 manns.

Í samantekt HMS segir um íbúðaþörf að hún hafi reynst minni en sveitarfélögin hafi gert ráð fyrir og að þannig hafi verið byggt umfram nýja íbúðaþörf á árinu 2025 og náðist þannig að vinna niður íbúðaskuld sem hefur safnast upp á árunum á undan. HMS áætlar þannig gróflega að íbúðaskuldin á höfuðborgarsvæðinu hafi minnkað um 500 íbúðir árið 2025 og um rúmlega 120 íbúðir í nágrenni höfuðborgarsvæðisins.

Í samantektinni kemur einnig fram að í sveitarfélögunum í nágrenni höfuðborgarsvæðisins var íbúðauppbygging einnig umfram nýja íbúðaþörf í fyrra, miðað við heildstætt mat HMS sem tekur mið af raunverulegri fólksfjölgun. Rúmlega 730 nýjar íbúðir urðu fullbúnar á svæðinu í fyrra á sama tíma og þörf skapaðist fyrir um 570 til 610 nýjar íbúðir, að gefnum forsendum sveitarfélaganna um heimilisstærð í nýjum íbúðum.

Þar af leiðandi lækkaði uppsöfnuð íbúðaskuld samkvæmt samantektinni á svæðinu um rúmlega 120 íbúðir í fyrra. Uppbygging í Reykjanesbæ vó þar þyngst, þar sem byggðar voru tæplega 160 fleiri íbúðir en þörf skapaðist fyrir á árinu, en samkvæmt samantekt var raunveruleg fólksfjölgun í bænum einungis um 30 prósent af því sem gert var ráð fyrir í húsnæðisáætlun ársins 2025.

Í samantektinni er einnig fjallað um lóðaframboð en þar segir að það hafi ekki dugað til að mæta áætlaðri íbúðaþörf í flestum landshlutum árið 2025, ef einungis er horft til fjölda lóða sem átti að úthluta á árinu og voru byggingarhæfar þegar húsnæðisáætlunum var skilað

Nægilega mikið hafi verið af byggingarhæfum lóðum til að mæta áætlaðri þörf í Reykjavík og Garðabæ, en skortur hafi verið á byggingarhæfum lóðum í Kópavogi, Hafnarfirði og Mosfellsbæ árið 2025.

Samkvæmt samantekt gekk sveitarfélögum á landsbyggðinni misvel að mæta nýrri íbúðaþörf. Óuppfyllt íbúðaþörf var samkvæmt samantekt langmest á Akureyri og Ísafirði þar sem fólksfjölgun var talsvert meiri en spár höfðu gert ráð fyrir og ný íbúðaþörf var því meiri en áætlað var.

Biðlistar sérstaklega langir á höfuðborgarsvæðinu

Í samantektinni er einnig fjallað um biðlista eftir búseturéttaríbúðum, leigumarkað og félagslegum íbúðum. Þar kemur fram að biðlistar eftir búseturéttaríbúðum og leiguíbúðum utan markaðsleigu hafi talið tæplega sjö þúsund umsækjendur árið 2025 og voru þeir álíka langir á árinu 2024. Þá voru yfir 1.500 umsækjendur á biðlista eftir félagslegum leiguíbúðum sveitarfélaga og tæplega 4.000 umsækjendur voru á biðlista eftir öðrum leiguíbúðum fyrir tekju- og eignalága.

Í samantektinni kemur fram að biðlistar á höfuðborgarsvæðinu hafi verið sérstaklega langir, þar sem 5.799 umsækjendur biðu eftir að fá úthlutað íbúðum. Afgerandi meirihluti þeirra, eða 3.716 manns, hafi verið á biðlista eftir almennum leiguíbúðum fyrir tekju- og eignalága en einnig hafi umtalsverður fjöldi umsækjenda beðið eftir félagslegu húsnæði, eða 1.000 umsækjendur.

Þá er að lokum í samantekt fjallað um fjölda leikskólaplássa og hjúkrunarrýma. Þar kemur fram að þau hafi verið af skornum skammti á suðvesturhorni landsins, þar sem biðlistar námu hundruðum umsækjenda.

Samkvæmt húsnæðisáætlunum sveitarfélaga fyrir árið 2025 voru um 19.432 leikskólarými, 2.975 hjúkrunarrými, 43.699 grunnskólarými og 17.169 framhaldsskólarými til staðar á landsvísu. Samkvæmt húsnæðisáætlunum voru um 623 á biðlista eftir hjúkrunarrými árið 2025 samanborið við 533 samkvæmt húsnæðisáætlunum fyrir árið 2024. Biðlistinn hefur því lengst um tæplega 17 prósent á milli ára. Hins vegar hefur börnum sem bíða eftir leikskólarými fækkað á milli ára, en 1.169 börn voru á biðlista samkvæmt húsnæðisáætlunum 2025 samanborið við 1.392 börn árið 2024.

Fækkun endurspegli árgangastærð

Í samantekt segir að þessi fækkun á biðlista leikskólabarna endurspegli betra samræmi í árgangastærðum barna sem eru að hefja og ljúka leikskóladvöl á árinu 2025 samanborið við árið 2024. Samkvæmt Hagstofu Íslands hafi verið 4.957 börn á öðru aldursári í janúar 2024, en á þeim aldri eru börn að jafnaði innrituð í leikskóla. Á sama tíma voru 4.354 börn á sjötta aldursári, þegar börn ljúka að jafnaði leikskóladvöl og fara í grunnskóla. Umtalsvert fleiri börn hafi því verið að hefja leikskólagöngu heldur en að ljúka henni á árinu 2024. Í janúar 2025 var munurinn talsvert minni á milli hópanna, en þá voru 4.466 börn á öðru aldursári og 4.436 börn á sjötta aldursári.

Í samantekt HMS segir enn fremur að langir biðlistar eftir hjúkrunarrýmum og leikskólaplássum bendi til þess að mikil þörf sé á uppbyggingu á þeim þjónustuinnviðum sem sveitarfélög inna af hendi á suðvesturhorni landsins.

Á Suðurlandi, Suðurnesjum og á Vesturlandi þyrfti hjúkrunarrýmum að fjölga um meira en helming til þess að hægt yrði að sinna öllum sem eru á biðlista eftir slíkum rýmum. Utan höfuðborgarsvæðisins og í nágrannasveitarfélögum þess sker Norðurland vestra sig úr en þar þyrfti hjúkrunarrýmum að fjölga um 30 prósent til að hægt væri að mæta eftirspurn eftir slíkum rýmum.

Þá segir að innan höfuðborgarsvæðisins sé langmest þörf á hjúkrunarrýmum í Mosfellsbæ, en þar þyrfti fjöldi rýma að rúmlega þrefaldast til þess að hægt yrði að sinna þeim sem eru á biðlistum þar. Þar á eftir kemur Garðabær, en þar þyrfti hjúkrunarrýmum að fjölga um helming til að hægt væri að mæta þörf í sveitarfélaginu.

Bið eftir leikskólaplássi lengst á Suðurlandi

Þá segir að biðlistar eftir leikskólaplássum séu lengstir á Suðurlandi, en þar þyrfti leikskólaplássum að fjölga um fimmtán prósent til þess að hægt yrði að koma öllum umsækjendum á biðlista fyrir.

Á höfuðborgarsvæðinu er þörfin á leikskólaplássum mest, en þar þyrfti þeim að fjölga um 6,5 prósent til þess að umsækjendur á biðlista fengju pláss. Fjölga þyrfti leikskólaplássum um 10 prósent í Reykjavík og 7,5 prósent í Hafnarfirði til þess að hægt yrði að koma öllum umsækjendum á biðlista fyrir. Engir biðlistar eru eftir leikskólaplássum í Mosfellsbæ og Kópavogi.

Í samantekt er einnig fjallað um lóðaverð, kostnað við nýbyggingar og áhrif ýmissa gjalda á það. Þar kemur til dæmis fram að opinber gjöld vegna íbúðauppbyggingar eru langmest á höfuðborgarsvæðinu, en þar nema þau 29 prósentum af markaðsverði viðmiðunaríbúðar. Hægt er að kynna sér samantektina hér.