Eins og hver annar strákur

Heimildir um ævi Hallgríms Péturssonar eru af skornum skammti eins og gefur að skilja. Þótt hann sé einhver þekktasti Íslendingur sinnar samtíðar og án efa þekktasta og virtasta skáld þjóðarinnar á milli Snorra og Jónasar vitum við lítið fyrir víst um æsku hans og uppvöxt. Þetta er auðvitað alveg eðlilegt. Hallgrímur var á dögum löngu áður en höfundar og ævi þeirra komust í tísku meðal fræðimanna og lesenda og það var ekki fyrr en löngu síðar að menn fóru að reyna að grafast fyrir um ætterni hans, uppvaxtarskilyrði og annað sem við höfum undanfarin tvö hundruð ár litið á sem lykil að skáldskap og tjáningu skálda.

Við lifum á hinn bóginn á ævisögulegum tímum og undanfarin ár hafa verið gerðar ýmsar atlögur að því að skilja Hallgrím og setja ævi hans í samhengi sem er okkur nútímamönnum skiljanlegt. Hallgrímur hefur áður birst sem aukapersóna í sögu Steinunnar Jóhannesdóttur um eiginkonu hans Guðríði Símonardóttur sem kom út fyrir tæpum áratug og fyrir þremur árum skrifaði Úlfar Þormóðsson um Hallgrím mikla sögulega skáldsögu þar sem hann dró upp sína mynd af Hallgrími, mikið stílfærða og býsna nútímalega.

Ný skáldsaga Steinunnar Jóhannesdóttur um fyrstu æviár Hallgríms stefnir í þveröfuga átt við sögu Úlfars að sumu leyti en ekki öllu. Steinunn er miklu trúrri sögulegum heimildum um lífið á tímum Hallgríms, en beinagrindin í sögu hennar er samt sem áður nútímaleg eða öllu heldur rómantísk. Hennar Hallgrímur mótast fyrst og fremst af áfalli í æsku, móðurmissi sem hefur djúpstæð áhrif á sálarlíf hans og gerir hann kannski að því skáldi sem hann seinna varð. Þetta er auðvitað þekkt minni úr íslenskum bókmenntum, undirritaður er að vísu alltaf með hausinn fullan af Fjallkirkju Gunnars Gunnarssonar, en samt verður vart hjá því komist að bera Hallgrím Steinunnar saman við Ugga Greipsson - til þess eiga þeir of margt sameiginlegt. Önnur og minna þekkt saga Gunnars kemur líka upp í hugann við lestur Heimanfylgju, uppvöxtur Hallgríms á biskupssetrinu á Hólum kallast á við fyrsta hluta sögu Gunnars um Jón Arason sem var strákur á sömu slóðum rúmri öld fyrr.

Sögu Hallgríms í þessari bók lýkur þegar hann er aðeins fjórtán ára gamall og heldur af landi brott eftir að hann er rekinn úr Hólaskóla. Hann er þá enn ómótaður að mestu eins og gefur að skilja. Enda er það ekki Hallgrímur sjálfur sem rís hæst í þessari sögu. Til þess er hann ekki nógu sérkennilegur eða að minnsta kosti tekst ekki að gera sálarlíf hans svo ríkulegt eða óvenjulegt að það hrífi lesandann. Saga Hallgríms er vel sögð saga af því hvernig hann hefði getað verið, hvernig strákur af góðum ættum en fátæku foreldri sem ólst upp í nábýli við stórmenni sinnar tíðar hefði getað hugsað og lifað. En það eru þessi stórmenni sem lyfta sögunni og bera uppi bestu kafla hennar. Sagan rís hæst undir lokin þegar Halldóra Guðbrandsdóttir, dóttir Guðbrands Þorlákssonar biskups, tekur yfir sviðið. Lýsingarnar á stórmennsku hennar á síðustu æviárum föður hennar, innibyrgðri ástríðu og átökum við valdamenn er á köflum býsna mögnuð lesning. Í lokahluta sögunnar rís ekki bara dramatíkin hæst heldur einnig frásögnin og stíllinn.

Niðurstaða: Heimanfylgja er þegar best lætur mögnuð lýsing á andrúmslofti sautjándu aldar á Íslandi en aðalpersónan sjálf hverfur stundum í skuggann.