Sönn og sérstök sakamál

Þrír hafa hlotið fangelsisdóma fyrir afbrot tengd bankahruninu. Þessir þrír dómar eru samtals ellefu ár að þyngd og ef til vill vísbending um það sem koma skal í þeim sakamálum sem þegar hafa ratað til dómstóla og öllum þeim sem enn eru ekki komin svo langt.

Það gekk ekki þrautalaust að hefja sakamálarannsóknir tengdar bankahruninu. Embætti sérstaks saksóknara var stofnað með lögum í desember 2008 en fyrsta atrenna að því að ráða manneskju yfir embættið bar ekki árangur. Það sótti einfaldlega ekki nokkur maður um. Þá voru góð ráð dýr; yfirvöld fóru á stúfana og fengu loks sýslumann ofan af Akranesi til að gefa kost á sér. Ólafur Þór Hauksson hét sá og hann hefur síðan verið meðal mest áberandi manna í íslensku þjóðlífi.

Ólafur fékk til liðs við sig saksóknara og starfsfólk – ekki margt í upphafi en því hefur fjölgað gríðarlega í nokkrum áföngum. Og stjórnvöld fengu honum til ráðgjafar norsk-franska rannsóknardómarann Evu Joly, sem komst hálfpartinn í dýrlingatölu á Íslandi, ekki síst vegna þess hversu opinskátt hún leyfði sér að tala um glæpina sem hún fullyrti að hér hefðu verið framdir.

Rassíur, varðhöld og dómarFimm mánuðum síðar, í maí 2009, var ráðist í fyrstu stóru aðgerðina. Leitað var á tólf stöðum og tuttugu voru yfirheyrðir vegna lána Kaupþings til sjeiksins Al Thani frá Katar. Það mál leiddi til ákæru í sumar. Síðan hefur hver rassían rekið aðra og varla til sá íslenski banka- og fjármálajöfur sem ekki hefur gefið skýrslu í húsakynnum embættisins.

Sérstakur saksóknari hefur einnig talið nauðsynlegt að beita þvingandi úrræðum á borð við farbann og gæsluvarðhald. Sá fyrsti sem sætti slíkri meðferð var Jón Þorsteinn Jónsson, fyrrverandi stjórnarformaður Byrs, sem var úrskurðaður í farbann í desember 2009 vegna rannsóknar Exeter-málsins. Síðan hafa fyrrverandi hæstráðendur Kaupþings og Landsbankans, meðal annarra, sætt varðhaldi og farbönnum.

Fyrsti dómur í máli sérstaks saksóknara féll í fyrravor, þegar Baldur Guðlaugson, sem áður var einn æðsti embættismaður landsins, var dæmdur í fangelsi fyrir innherjasvik. Raunar hafa bara tvö mál embættisins verið tekin til dóms, og bæði endað með sakfellingu – það síðara þurfti reyndar kollvörpun Hæstaréttar til.

Stöndum Frökkum á sporðiEmbættið hefur vaxið gríðarlega. Í upphafi voru þar innan við tíu manns, en síðan hefur þeim fjölgað stig af stigi og eru nú orðnir ríflega hundrað talsins. Eva Joly lét hafa eftir sér að embættið væri orðið jafnöflugt og franska efnahagsbrotalögreglan í París.

Áætlanir þess um útgefnar ákærur hafa hins vegar ekki gengið eftir. Til stóð að reyna að gefa út níu ákærur árið 2010 og 81 á árunum 2011 til 2013. Enn hefur hins vegar ekki verið ákært nema í átta málum sem tengja má bankahruninu. Við það bætist þó fjöldinn allur af ákærum, einkum fyrir skattalagabrot, í málum sem embættið fékk í fangið þegar það sameinaðist efnahagsbrotadeild Ríkislögreglustjóra.

Fjöldi hrunmálanna sem er til rannsóknar hefur risið hratt og er nú yfir eitt hundrað. Bæði eru jafnan fleiri en einn sakborningur í hverju máli og margir sakborninganna tengjast fleiri en einu. Niðurstaðan er sú að sakborningarnir eru líka rúmlega hundrað.

Ásakanir um ofstæki og letiEmbættið hefur ekki farið varhluta af gagnrýni, einkum þeirra sem sæta rannsóknum og ákærum og verjendum þeirra. Saksóknara er legið á hálsi að beita óþarfri hörku, vinna hægt miðað við mannafla, hafa ekki næga þekkingu á viðfangsefnum sínum og láta stjórnast af almenningsálitinu. Stór hluti gagnrýninnar hefur svo snúið að helsta þyrninum í augum þessara sömu manna: Evu Joly.

Upphaflegar áætlanir gerðu ráð fyrir að öllum málarekstri sérstaks saksóknara vegna bankahrunsins yrði lokið árið 2014. Það er ljóst að eigi það að takast þarf allt að ganga upp – og gott betur.