Kom á óvart að fé var flutt til Íslands

Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sýnir að það kom Seðlabanka Íslands á óvart í hve miklum mæli Landsbankinn flutti þann gjaldeyri sem safnaðist á Icesave-reikningnum í Bretlandi heim til Íslands. Hreyfanleiki fjármagnsins innan samstæðunnar var þó hin upphaflega forsenda þess að ákveðið var að reka Icesave sem útibú íslenska móðurfélagsins en ekki sem breskt dótturfélag.

Eiríkur Guðnason seðlabankastjóri fékk þær upplýsingar frá ónafngreindum stjórnanda Landsbankans síðla árs 2007 að Landsbankinn væri ekki að færa heim það fé sem kom inn á erlenda innlánsreikninga. Þegar Eiríki var sagt þetta var Seðlabankinn að undirbúa að rýmka reglur sínar um bindiskyldu bankanna.

Bæði Eiríkur og Davíð Oddsson sögðu nefndinni að þeir hefðu fyrst um mitt ár 2008 gert sér grein fyrir flutningum peninganna til Íslands. Í minnisblaði eftir fund sinn 3. mars með Mervyn King, seðlabankastjóra Englands, hafði Davíð ritað: „Ráða mátti af orðum forsvarsmanna Bank of England að þeir hefðu ekki nægar upplýsingar til þess að meta rétt stöðu íslensku bankanna. Þeir töldu t.d. að innlán sem safnað er í Bretlandi væru meira og minna notuð til þess að fjármagna hraðan vöxt útlána á Íslandi."

Íslenskur misskilningurSkýrslan tekur af tvímæli um að í þessu efni var misskilningurinn Seðlabanka Íslands en ekki Bretlands.

Landsbankinn safnaði Icesave-innlánunum fyrst og fremst í því skyni að flytja þau til innan samstæðunnar og til Íslands. Þess vegna var sú leið farin að reka Icesave undir merkjum útibús frá íslenska móðurfélaginu en ekki í nafni bresks dótturfélags. Fram kemur í skýrslunni að mjög strangar reglur á Bretlandi hefðu hindrað fjármagnsflutningana ef reksturinn hefði lotið þarlendum reglum.

Einnig leiddi það af þessu rekstrarformi að íslenska Fjármálaeftirlitið en ekki það breska bar höfuðábyrgð á eftirliti með Icesave. Síðast en ekki síst gerði þetta form á rekstrinum íslenska innstæðutryggingakerfið en ekki hið breska ábyrgt gagnvart breskum sparifjáreigendum.

Eftir að Icesave var sett á laggirnar í október 2006 festi Landsbankinn fjórðung innlánanna í tryggum og auðseljanlegum eignum. „Þessum sjóði var ætlað að gera bankanum auðveldara að jafna sveiflur vegna úttekta af Icesave-reikningum," segir í skýrslunni. Seinni hluta 2007 setti bankinn hins vegar þessar eignir að veði í endurhverfum viðskiptum við Seðlabanka Evrópu og kom sú ráðstöfun í veg fyrir að hægt væri að nota þær til sveiflujöfnunar eins og ráðgert hafði verið.

Breskir þingmenn þrýstu áÁ fyrstu mánuðum ársins 2008 fóru Icesave-reikningarnir að verða viðfangsefni íslenskra stjórnvalda. Þeir höfðu þá verið reknir í hálft annað ár. Erlendir fjölmiðlar lýstu áhyggjum af stöðu íslenska bankakerfisins og töluðu um Ísland sem risastóran vogunarsjóð. Innstæðueigendurnir tóku mun meira út en sem nam nýjum innlánum.

Farið var að ræða flutning Icesave yfir í breskt dótturfélag. Bresk stjórnvöld töldu að það mundi róa breska sparifjáreigendur og fullvissa þá um að innstæður þeirra væru undir breskri löggjöf. Breskir þingmenn voru farnir að setja þrýsting á sín stjórnvöld að vernda breska hagsmuni.

Um miðjan mars 2008 funduðu Landsbankamenn með breska fjármálaeftirlitinu, FSA. Bretar höfðu gert úttekt á bankanum, og lögðu að Landsbankamönnum að færa Icesave úr útibúi og undir dótturfélagið Heritable Bank. „Slík yfirfærsla myndi leiða til þess að ábyrgð á innstæðutryggingum færðist frá Tryggingarsjóði innstæðueigenda og fjárfesta yfir til breskrar systurstofnunar sjóðsins (Financial Services Compensation Scheme). Tilefni fundarins var einnig veik staða Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta, hækkandi skuldatryggingarálag íslensku bankanna og neikvæð umræða í breskum fjölmiðlum," segir í skýrslunni.

Bretar voru tilbúnir að taka yfir umsjón og ábyrgð á reikningunum - en ekki nema eignirnar yrðu einnig fluttar á breskt yfirráðasvæði. Bretarnir ætluðu ekki að taka skellinn fyrir Landsbankann og hálftóman íslenska tryggingasjóðinn.

Framhald í innlánssóknLandsbankinn varðist þessum kröfum af hörku, lét vinna lögfræðiálit til að telja bresk stjórnvöld ofan af sinni afstöðu og hélt fram rétti sínum til þess að safna innlánum í Bretlandi á ábyrgð veikburða tryggingasjóðs á Íslandi. Landsbankinn taldi að Bretar vildu fara of hratt í sakirnar, Landsbankinn réði ekki við að flytja svo miklar eignir til Bretlands. Auk þess gæti yfirfærsla milli landa kippt forsendum undan samningum sem bankinn hafði gert við sína lánardrottna.

Þegar líður á sumarið fara að koma fram efasemdir íslenskra embættismanna um að Landsbankamenn skilji alvarleika málsins og átti sig á því um hvað það snúist í raun og veru. Bókað er að það sé ekkert annað hægt að gera en að láta reyna á þolinmæði breskra stjórnvalda.

Hinn 4. september, mánuði fyrir hrun, er bókað svo í örvæntingartóni á fundi íslenskra embættismanna að Landsbankinn einblíni enn á „framhald í innlánasókn sem fjármögnun fyrir bankann".

Leita nýrra bandamannaUm þetta leyti virðist Landsbankinn leita til nýrra bandamanna í stjórnkerfinu á Íslandi. Tveimur dögum áður en bókunin er gerð hitti Björgvin G. Sigurðsson viðskiptaráðherra, Alistair Darling, fjármálaráðherra Bretlands, á frægum fundi í breska fjármálaráðuneytinu. Fram kemur í skýrslunni að það var Landsbankinn sem hafði frumkvæði að því að viðskiptaráðherra óskaði eftir þessum fundi með Darling. Björgvin hafði ekki áður verið þátttakandi í málinu.

„Skiljið þið ekki hversu alvarlegt mál þetta er?" spurðu Bretar á fundi Darlings og Björgvins, samkvæmt skýrslunni. Bretar virtust búnir að gera upp hug sinn um að Landsbankinn væri að falla, og þeir höfðu ákveðið að greiða breskum borgurum Icesave-innstæðurnar að fullu. Þeir vildu fyrst og fremst fá að vita hverjum á Íslandi þeir ættu að senda reikninginn.

Í samskiptum sendiherra Íslands í London og breskra embættismanna eftir fundinn kom fram að Bretar efuðust um að Íslendingar hefðu almennilegan skilning á alvöru málsins.