Strindberg og stéttaskiptingin

Horfði um daginn á hið sígilda leikverk August Strindbergs, Fröken Julie. Leikritið, sem er ritað fyrir u.þ.b. einni öld, segir frá dóttur óðalsbónda sem er bæði dekruð og félagslega vernduð. Í kringum sig hefur hún gnægð þjónustufólks.

Hún skemmtir sér stundum með því og þykist vera jafningi þeirra en veit sem er yfirskyn, því hún er af yfirstétt og yfir þjónustuliðið hafin. Þjónarnir vita þetta einnig, en í þræls-ótta sínum taka þeir þátt í leiknum en tala illa um hana sín á milli og álíta hana léttgeggjaða, sérstaklega þegar þeir uppgötva, að Júlía er ósmeyk við að leggjast í rúmið með þjónunum, ef henni líst vel á þá.

Yfirþjónninn Jean, sem er af einskonar stétt milli verkafólksins og yfirstéttarinnar, er unnusti eldhússtúlkunnar Kristínu og þau hafa skipulagt giftingu. En fröken Júlía rústar allar þær áætlanir. Á Jónsmessunótt þegar Svíar sletta úr klaufunum, forfærir Júlía Jean og beygir hann undir sig með brögðum hinnar stéttsterku konu. Jean ákveður að komast upp í stétt Júlíu með nýrri framtíð svo þau megi vera jöfn í augum fólks. Kristínu, sem er af almúgaætt, verði hins vegar að fórna. En allt mistekst þetta þegar raunveruleikinn dagar eftir ævintýri næturinnar. Stéttamunurinn leggur líf og drauma allra í rúst. Engu verður breytt.

Hvernig er stéttaskipting á Íslandi í dag? Eru samfélagslegar hindranir og forréttindaleiðir til staðar? Já, afar lítið hefur breyst frá dögum fröken Júlíu og Jean. Peningar á Íslandi skapa stéttarmun og ójafnan leik samfélagsþegna. Stéttirnar blandast ógjarnan. Þennan ójöfnuð hefur núverandi ríkisstjórn skapað og herðir ólarnar enn: Einkaskólar, einkasjúkrahús. Ný tækifæri fyrir fáa í viðskiptageiranum. Lítill hópur nýtur breytinganna og hagvaxtarins. Þegar alþýðumenn eins og t.d. Baugsfeðgarnir rísa á fætur, hefjast réttarhöld yfir þeim. Þegar yfirstéttarstrákar stela olíupeningum frá alþýðunni eru þeir látnir komast upp með það í nafni óskýrra laga! Viljum við þetta leikrit áfram? Eigum við að horfa á Fröken Júlíu til æviloka?

Höfundur er rithöfundur og sagnfræðingur.