Hvar endar ráða­leysið? Þegar sveitar­fé­lögin eru komin í gildru skammtímaniður­skurðar

Fjárhagsvandinn er raunverulegur. Að kalla kostnaðarflutning hagræðingu er það ekki. Þegar sveitarfélög bregðast við rekstrarvanda með uppsögnum og hækkun þjónustugjalda án þess að meta heildaráhrifin er hætt við að sparnaður dagsins verði kostnaður morgundagsins.

Á fyrri helmingi ársins 2026 var rekstrarhalli samstæðu Reykjavíkurborgar um 5,5 milljarðar króna. Halli Hafnarfjarðarbæjar var 1,9 milljarður. Í A-hluta Hafnarfjarðar einum nam hallinn tæplega 2,4 milljörðum. Þetta eru alvarlegar tölur sem kalla á aðhald og endurskipulagningu. Viðbrögðin hafa hins vegar einkennst af fækkun stöðugilda og hækkun þjónustugjalda.

Í Reykjavík hefur verið ákveðið að fækka stöðugildum í miðlægri stjórnsýslu um 130. Áætlaður árlegur sparnaður er 2,3 milljarðar. Í Hafnarfirði var 29. október tilkynnt um niðurlagningu 23 starfa, sem samsvara 21,6 stöðugildum. Nettófækkunin verður 18,6 stöðugildi og áætlaður varanlegur sparnaður 330 milljónir frá 2028. Á sama tíma hefur almennt verð máltíða fyrir eldra fólk í Reykjavík hækkað úr 1100 krónum í 1900 krónur, eða um 73%.

Þessar ákvarðanir kunna að lækka tiltekna útgjaldaliði. En þær svara ekki mikilvægustu spurningunni: Er verið að draga úr raunverulegum kostnaði samfélagsins eða aðeins að flytja hann milli reikninga?

Gildra falsks sparnaðar

Í opinberri stjórnsýslu birtist ráðaleysi sjaldnast sem algert aðgerðaleysi. Það birtist fremur þegar ákvarðanir eru teknar út frá þröngum fjárhagslegum mælikvörðum án nægilegs mats á langtímaáhrifum. Uppsögn starfsmanns lækkar launakostnað. Hún tryggir hins vegar ekki að verkefnið sem starfsmaðurinn sinnti, hverfi. Ef verkefnið er áfram nauðsynlegt þarf annað starfsfólk að sinna því, sjálfvirknivæða það eða kaupa þjónustuna annars staðar. Við slíkar aðstæður geta myndast keðjuverkandi áhrif: aukið vinnuálag, lengri afgreiðslutími, veikindaforföll aukast, þekkingartap og aukin þörf fyrir yfirvinnu eða dýra aðkeypta sérfræðiþjónustu.

Starfsmaður er ekki eingöngu kostnaðarliður. Reyndur innkaupasérfræðingur getur sparað verulegar fjárhæðir með betri samningum. Byggingafræðingur getur komið í veg fyrir að rakaskemmdir þróist í stórtjón. Sérfræðingur í upplýsingakerfum getur sjálfvirknivætt verkefni sem annars krefjast margra stöðugilda. Slík þekking getur haft margfalt meira rekstrarlegt verðmæti en sem nemur launakostnaði viðkomandi.

Föst yfirbygging hverfur heldur ekki sjálfkrafa við fækkun stöðugilda. Ef 500 starfsmenn bera 1,5 milljarða króna í föstum árlegum kostnaði nemur það þremur milljónum á starfsmann. Fækki starfsmönnunum í 370 án þess að yfirbyggingin minnki hækkar þessi kostnaður í rúmar fjórar milljónir á hvern starfsmann.

Að fækka fólki er stjórnunaraðgerð. Að lækka heildarkostnað án þess að rýra nauðsynlega þjónustu er hagræðing. Þetta er ekki það sama - skilja sveitarfélögin ekki svona einfalt reikningsdæmi?

Hvers vegna 7,5%?

Hinn 27. október samþykkti borgarstjórn Reykjavíkur að hlutfall stöðugilda í miðlægri starfsemi skyldi ekki vera hærra en 7,5% af heildarstöðugildum borgarinnar. Hlutfallið hafði verið 8,4% í júní. Þetta vekur grundvallarspurningu: Hvers vegna er 7,5% rétt hlutfall - í svona litlu stjórnkerfi? Hefur verið sýnt fram á að þetta hlutfall skili hagkvæmasta rekstrinum? Hlutfall starfsmanna í miðlægri stjórnsýslu segir eitt og sér lítið um skilvirkni hennar.

Of umfangsmikil yfirbygging getur verið kostnaðarsöm. En of veik miðlæg stjórnsýsla getur líka orðið dýr þegar innkaup, verkefnastýring og fasteignaviðhald fara úr skorðum. Markmiðið á ekki að vera sem fæstir starfsmenn starfi í stjórnsýslu, heldur að sem lægstur heildarkostnaður verði við vel skilgreinda þjónustu.

Þegar eldra fólkið greiðir reikninginn

Hækkun matarverðs í Reykjavík er skýrt dæmi um ákvörðun þar sem skoða þarf fleiri þætti en tekjur þjónustunnar. Fyrir einstakling sem kaupir tuttugu máltíðir á mánuði nemur hækkunin 16.000 krónum á mánuði eða 192.000 krónum á ári. Matarþjónusta fyrir eldra fólk er ekki aðeins sala á heitum mat. Sameiginlegar máltíðir geta verið mikilvægur þáttur í félagslegum samskiptum, reglulegri næringu og öryggi einstaklinga sem annars búa við einangrun. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur sýnt fram á að félagsleg einangrun tengist aukinni áhættu á alvarlegum heilsufarsvandamálum og ótímabærum dauða. Það sannar ekki að hækkunin muni valda auknum heilbrigðiskostnaði. En það sýnir hvers vegna nauðsynlegt er að meta áhrif hennar. Án slíkra upplýsinga er ekki hægt að meta samfélagslegan árangur og mögulegt samfélagslegt tjón aðgerðarinnar.

Viðhaldsskuldirnar sem enginn vill sjá

Svipuð skammtímahugsun getur birst í viðhaldi opinberra mannvirkja. Viðhald bygginga er ekki venjulegur rekstrarkostnaður sem hægt er að fresta endalaust án afleiðinga. Þak sem lekur eða bilað loftræstikerfi getur þróast úr tiltölulega viðráðanlegri viðgerð í umfangsmikla endurnýjun. Rakaskemmdir og mygla sem er algeng í skólabyggingum sýna hversu alvarlegar afleiðingar ófullnægjandi viðhald getur haft. Frestun viðhalds getur myndað viðhaldsskuld sem síðar þarf að greiða með mun hærri fjárhæðum. Rétta leiðin er að stjórna mannvirkjum út frá líftímakostnaði.

Hvar endar ráðaleysið?

Áætlaður árlegur sparnaður Reykjavíkurborgar vegna fækkunar stöðugilda er 2,3 milljarðar. En hversu mikill verður raunverulegur nettósparnaður? Ef aukinn kostnaður vegna útvistunar, yfirvinnu og þekkingartaps næmi samtals þremur milljörðum á ári yrði nettókostnaðaraukningin og tjónið um kr 700 milljónir. Ef slíkur viðbótarkostnaður næmi sex milljörðum yrði nettótapið og tjónið 3,7 milljarðar á ári. Þetta eru reiknaðar sviðsmyndir en ekki spár. Þær sýna engu að síður hvers vegna ekki er nægilegt að birta áætlaðan launasparnað án þess að fylgja eftir þróun annarra kostnaðarliða.

Stærsta áhættan er þó ekki endilega sú sem birtist í ársreikningi sveitarfélagsins. Hún getur falist í aukinni þjónustuþörf, lengri biðtíma, rýrnandi mannvirkjum og verri lífsgæðum íbúanna.

Fimm skilyrði fyrir raunverulegri hagræðingu

Það er hægt að reka sveitarfélög af meiri ábyrgð án þess að gera ráð fyrir að uppsagnir og þjónustuskerðing séu sjálfgefin fyrstu úrræði. Í fyrsta lagi þarf að gera samanburð á raunhæfum valkostum áður en umfangsmiklar hagræðingaraðgerðir eru samþykktar. Í öðru lagi þarf að innleiða fjögurra til átta ára rammaáætlanir sem tengja rekstur, fjárfestingar og líftímastýringu mannvirkja. Í þriðja lagi þarf að nýta sameiginleg innkaup, stafræna stjórnsýslu og sjálfvirkni þar sem sannanlegur ávinningur er af slíkum lausnum. Í fjórða lagi þarf að gera ríkinu skylt að leggja fram trúverðugt kostnaðarmat og fjármögnun þegar ný verkefni eru færð til sveitarfélaga. Í fimmta lagi eiga sveitarfélög að birta árlegt árangursmat á stærri hagræðingaraðgerðum. Árangur á ekki að mælast aðeins í því hversu mörgum stöðugildum var fækkað. Hann á að mælast í því hvort samfélagið fái betri eða sambærilega þjónustu fyrir lægri heildarkostnað.

Þjóðin á rétt á betri stjórnsýslu

Fjárhagsvandi sveitarfélaganna verður ekki leystur með því að neita að horfast í augu við útgjöldin. Hann verður heldur ekki leystur með því að gera ráð fyrir að hver uppsögn, hver gjaldskrárhækkun og hver frestuð framkvæmd sé sjálfkrafa hagræðing. Það getur verið nauðsynlegt að fækka störfum. Það getur einnig verið réttlætanlegt að endurskoða þjónustugjöld. En slíkar ákvarðanir verða að byggjast á heildstæðri greiningu, ekki aðeins þrýstingi um að sýna skjótan sparnað.

Reykjavík og Hafnarfjörður eru ekki einu sveitarfélögin sem standa frammi fyrir erfiðum ákvörðunum. Þau geta hins vegar sýnt fordæmi með því að birta forsendur, bera saman valkosti og mæla raunverulegar afleiðingar þeirra. Sveitarfélag sem sparar í eigin bókhaldi með því að velta kostnaði yfir á ríkið, heimilin eða framtíðarkynslóðir hefur ekki endilega hagrætt. Það hefur hugsanlega aðeins fært reikninginn.

Raunveruleg hagræðing hefst ekki þegar starfsfólki er sagt upp, heldur þegar stjórnvöld geta sýnt fram á að sömu eða betri þjónustu sé skilað með lægri heildarkostnaði til lengri tíma. Það er kominn tími til að sveitarstjórnir hætti að mæla árangur sinn eingöngu í því sem þær hætta að greiða og byrji að mæla hann í því sem samfélagið sparar í raun. Því að þegar reikningurinn fyrir skammtímaniðurskurðinn loksins kemur getur hann reynst mun hærri en sparnaðurinn sem átti að nást. Það er munurinn á ábyrgri stjórnun og ráðaleysi sem kallar kostnaðarflutning hagræðingu.

Höfundur er M.Phil. byggingaverkfræðingur.