Hverjum er frelsið ætlað?

Það er með ólíkindum að lesa viðtal við Helga Gunnlaugsson prófessor í félags- og afbrotafræði um refsingar við kaupum á vændi. Í viðtalinu kemur fram að 60% landsmanna séu fylgjandi því að refsað sé fyrir kaup á vændi. En kynjamunur er sláandi: 84% kvenna eru fylgjandi refsingum en aðeins 47% karla. Helgi bendir á að þessi mikli munur geti skýrst af þeirri mynd sem dregin er upp af vændi í samfélaginu - að seljendur séu fyrst og fremst þolendur mansals, þvingunar og erfiðra aðstæðna. Hér finnst mér ágætt að staldra við. Af hverju ætti sú mynd að vera svona ótrúverðug? Og af hverju eru síðmiðaldra karlar að framkvæma rannsókn á viðhorfi til akkurat þessarra lögbrota?

Konur sjá aðra hlið á vændi

Þær upplýsingar sem liggja fyrir benda til þess að konur séu í meirihluta þeirra sem selja vændi. Konur þekkja því ekki aðeins umræðuna um vændi úr fjölmiðlum eða fræðigreinum. Þær þekkja samfélagið sem konur og með þeim valdaójöfnuði og þeirri kynferðislegu hagnýtingu sem getur fylgt því að vera kona. Kannski er líkleg ástæða þess að konur styðja frekar refsingu kaupanda ekki sú að þær séu einfaldlega auðtrúa gagnvart einfaldri skilgreiningu á vændi heldur vegna þess að þær sjá og upplifa aðrar hliðar á vændi. Það er kannski þess vegna sem þessi umræða ,,virðist hitta konur meira fyrir” , samkvæmt Helga, ,,vegna þess að konur virðast síður sjá að um geti verið að ræða frjálsa starfsemi sem einkennist að einhverju leyti af vilja þeirra sjálfra” - eins og hann orðar það.

Seljendur eru ekki einsleitur hópur. Það er rétt. Ekki allar konur sem selja vændi eru þolendur mansals. Ekki allar eru þvingaðar af öðrum einstaklingi. Ekki allar eru í sömu félagslegri stöðu. En þessi staðreynd ein og sér leiðir ekki sjálfkrafa að þeirri niðurstöðu að vændi sé almennt frjáls starfsemi eða að kaupandinn geti gengið út frá því að fá raunverulegt og frjálst samþykki með peningagreiðslu.

Val er ekki alltaf frelsi

Kynferðislegt samþykki verður að vera frjálst, upplýst og afturkallanlegt. Ef samþykki er veitt við aðstæður sem einkennast af fjárhagslegri neyð, fíkn, heimilisleysi, mansali eða annarri viðkvæmri fjárhagslegri stöðu verðum við að spyrja hvort um raunverulegt frjálst val er að ræða. Val er ekki alltaf það sama og frelsi. Manneskja getur tekið meðvitaða ákvörðun og samt verið að velja á grundvelli mjög erfiðrar stöðu og fárra möguleika.

Greiðsla getur ekki breytt skorti á raunverulegu samþykki í lögmætt samþykki. Þetta sjónarmið verður sérstaklega mikilvægt þegar horft er til þess að mörkin milli vændis, kynferðislegrar hagnýtingar og mansals geta verið óljós. Aðstæður þeirra sem selja aðgang að líkama sínum eru misjafnar og mikilvægt er að löggjöfin taki mið af þeirri berskjöldun sem getur falist í félagslegri eða efnahagslegri neyð. Jafnframt getur hagnýting þróast og breyst, meðal annars þegar aðrir aðilar fara að nýta sér viðkvæma stöðu einstaklings með óbeinum greiðslum eins og til að mynda húsnæði og uppihaldi. Að mínu mati færist umræðan um kaup á vændi æ oftar að því hvort refsing sé of þung eða ekki og jafnvel hvort slíkt sé refsivert yfir höfuð. Það er óábyrgt að líta á öll vændiskaup sem einföld viðskipti á milli tveggja jafnra rétthárra einstaklinga, því peningagreiðsla fyrir afnot af líkama felur óhjákvæmilega í sér valdníðslu.

Fylgjandi refsingu eða ekki?

Helgi segir í viðtalinu að „hertar refsingar fyrir kaup á kynlífsþjónustu geta jafnvel gert aðstæður seljenda enn erfiðari og hættulegri“. Þarna er Helgi að viðurkenna að sölu á vændi fylgja erfiðleikar og hætta. Önnur hætta liggur í því að ekki eru til úrræði fyrir þolendur vændis sem vilja losna undan því. Þolendur vændis þurfa öruggt húsnæði, fjárhagslegan stuðning, aðgengilega heilbrigðis- og félagsþjónustu, áfallamiðaðan stuðning og raunhæfa leið til að byggja upp líf án þess að þurfa að selja vændi. Við erum að missa sjónar á miklu stærra vandamáli sem eru allar þær aðtæður sem skapa þolendur vændis og hvernig best er að aðstoða þá einstaklinga.

Það er vöntun á meiri ábyrgð í þessum málaflokki. Ef ríkið ætlar að herða refsingar fyrir kaup á vændi þarf líka að vera hægt að rannsaka brotin, sækja þau og fylgja þeim eftir. Það kostar peninga og krefst mannafla. Það sama gildir um stuðning við fólk sem vill komast út úr vændi. Það er ekki hægt að samþykkja hærri refsingu á pappír og gleyma fólkinu sem þetta raunverulega snýst um.

Í stað þess að ræða þessa ábyrgð er umræðan sett upp sem spurning um hvort við séum „fylgjandi refsingu“ fyrir vændiskaup. Við gerum ekki reglulega skoðanakannanir á því hvort landsmenn séu fylgjandi því að refsa fyrir líkamsárásir, þjófnað eða önnur lögbrot. Kannski segir þessi spurning meira um hvernig við tölum um vændi en refsinguna sjálfa.

Hlustum á konur

Kaupandinn þarf að geta tekið ábyrgð á eigin ákvörðun. Ábyrgð ríkisins felst í því að lögin séu sterk, og að brot séu rannsökuð og afleiðingar fylgi lögbrotum. Ábyrgð samfélagsins er svo að bjóða upp á skapa raunverulega úrræði leið fyrir þau sem vilja hætta sölu á vændi en geta það ekki sjálf. Það er frekar sérstakt að ræða um frelsi þeirra sem kaupa en ekki frelsi þeirra sem vilja hætta.

Missum ekki sjónar á því sem skiptir máli. Kaup á vændi eru nú þegar refsiverð samkvæmt íslenskum hegningarlögum. Það er eðlilegt að þyngja refsingu fyrir kaup á vændi þannig að ekki sé hægt að ljúka slíku lögbroti með sektargreiðslu, líkt og um stöðumælasekt væri að ræða. Kaupandi vændis á hvorki að geta keypt aðgang að líkama annarrar manneskju né keypt sig frá ábyrgð slíks lögbrots. Meirihluti landsmanna eru fylgjandi refsingu fyrir kaupum á vændi, í því er meirihlutinn konur. Hlustum á konurnar.

Höfundur er stjórnarformaður Vitundar, samtaka gegn kynbundnu ofbeldi.

Heimildir :

Innan við helmingur karla vill refsingar fyrir vændiskaup - Vísir

„Þar sem vændi þrífst þar þrífst líka man­sal“ - Vísir

Vændi | Stígamót

Kynferðislegt mansal

Vændiskaupendur séu oftast fjöl­skyldu­feður á leið til vinnu eða fundar - Vísir

Vill þyngja hámarksrefsingu fyrir að kaupa vændi af barni - Vísir

Vandi_a_islandi.pdf

Stjórnarráðið | Úrskurður nr. 154/2026

Samráðsgátt | Mál: S-118/2026