Að vaxa út úr vandanum

Margt bendir til þess að við séum á leið í kreppu undir oki verðbólgu og hárra vaxta. Stýrivextir eru komnir í 8%, verðbólgan hefur verið yfir 5% átta mánuði í röð og hagkerfið er farið að dragast saman. Atvinnuleysi eykst og raunverð húsnæðis hefur lækkað mánuðum saman. Seðlabankinn og ríkisstjórnin virðast með stefnu sinni vera að þvinga hagkerfið í samdrátt. Það mun koma samfélagi sem byggir á hagvexti í óefni.

Það þarf að ná verðbólgunni niður. En við megum ekki gleyma því að það er ekki hægt að spara sig út úr kreppu. Við eigum í raun ekki annan kost sem samfélag en að vaxa, auka verðmætasköpun og hagvöxt. Án þess hækka laun ekki í raun og lífskjör batna ekki.

Ég er ekki þjóðhagfræðingur. En sem gamall krati sem nú býr á Vestfjörðum sé ég efnahagslega framtíð okkar byggja á fjórum þáttum.

1. Hallalaus rekstur, lánsfjármagnaðar fjárfestingar og neysla

Það er munur á því að taka lán fyrir daglegum rekstri og að taka lán til að byggja upp eignir sem skila arði í áratugi. Heimili sem tekur lán fyrir matarinnkaupum er í vanda. Heimili sem tekur lán til að kaupa sér þak yfir höfuðið er að byggja upp framtíð sína.

Sama gildir um ríkið. Rekstur skóla, heilbrigðisþjónustu og annarrar grunnþjónustu verður að standa undir sér. Hann þarf að fjármagna með sköttum, án halla, ár eftir ár. Það er spurning um ábyrgð gagnvart komandi kynslóðum.

Fjárfesting í innviðum er annars eðlis. Samtök iðnaðarins meta að uppsöfnuð viðhaldsskuld innviða á Íslandi nemi um 680 milljörðum króna. Þar af eru 265–290 milljarðar í vegakerfinu einu. Skuldin hefur vaxið um hundruð milljarða á fáum árum. Við borgum hana með slysum, töfum, töpuðum tækifærum og hærri kostnaði síðar.

Þessa uppbyggingu á að fjármagna með lánum og greiða niður á líftíma mannvirkjanna, eins og hvert skynsamt fyrirtæki gerir. Þetta er engin jaðarhugmynd. Mark Carney, forsætisráðherra Kanada, sem áður var seðlabankastjóri Kanada og síðar Englandsbanka, innleiddi þessa aðferð í fjárlögum sínum í fyrra. Kanadamenn skipta nú fjárlögunum í tvennt: í rekstur, sem á að vera hallalaus, og fjárfestingu, sem má fjármagna með lánum.

Tímasetningin skiptir líka máli. Þegar hagkerfið kólnar og hægir á íbúðabyggingu losnar um fólk og tæki í byggingariðnaði. Þá er rétti tíminn til að ráðast í vegi, hafnir, veitur og orkuinnviði. Þannig viðhöldum við störfum og neyslu heimilanna og byggjum um leið undir hagvöxt framtíðarinnar.

2. Sjávarútvegur og fiskeldi

Sjávarútvegurinn hefur verið hryggjarstykki íslensks efnahagslífs og verður það áfram. Verð á íslenskum sjávarafurðum á erlendum mörkuðum hefur aldrei verið hærra og útflutningsverðmætið hefur vaxið þrátt fyrir kvótaskerðingar. En magnið er takmarkað af því sem stofnarnir þola. Vöxturinn verður því að koma úr meiri verðmætum á hvert kíló: meiri fullvinnslu, betri nýtingu hliðarafurða og nýsköpun í tækni og markaðssetningu.

Fiskeldið er síðan eitt stærsta vaxtartækifæri okkar. Á fáum árum hefur það breytt stöðu Vestfjarða. Byggðir sem voru að tæmast hafa fengið nýtt líf, ungt fólk flytur heim og fyrirtæki eru stofnuð. Fiskeldi á Vestfjörðum skilar nú um 50 milljörðum króna á ári í útflutningstekjum fyrir okkur öll.

Samt nýtum við ekki nema hluta af því sem firðirnir okkar bera. Ef við nýttum burðarþol fjarðanna til fulls gæti fiskeldið skilað 45 milljörðum króna til viðbótar á ári. Ísafjarðardjúp eitt og sér gæti skilað um 14 milljörðum. Þetta eru tekjur sem við látum liggja ónýttar á meðan við ræðum um niðurskurð og aðhald.

Fiskeldið þarf skýran og stöðugan lagaramma með ströngum umhverfiskröfum, en það þarf líka innviði. Án góðra vega, öruggra hafna og traustrar raforku nær þessi atvinnugrein aldrei fullum styrk. Þannig getur hið opinbera byggt upp atvinnulífið.

3. Græn orka: vatnsafl og vindur

Hrein orka er hin stóra auðlindin okkar og forskot sem fáar þjóðir eiga. Samt höfum við látið hana liggja vannýtta árum saman. Á meðan hafa orkuskipti, ný atvinnustarfsemi og vöxtur núverandi fyrirtækja kallað á sífellt meiri orku.

Hvað það kostar okkur sést vel á tölunum. Landsvirkjun hefur greitt ríkinu 90 milljarða króna í arð á fjórum árum, af virkjunum sem að mestu voru byggðar fyrir áratugum. Það er ánægjulegt fyrir gamlan krata að vitna í Viðskiptaráð, en greining ráðsins er skýr. Með tvöföldun raforkuframleiðslu gætu skatttekjur hins opinbera aukist um 400 milljarða króna til 2040. Þá eru ótaldar beinar tekjur orkufyrirtækjanna af orkusölu.

Vatnsaflið hefur verið grunnur íslensks orkukerfis í hálfa öld og á enn mikið inni. Hér fyrir vestan þekkjum við vandann af eigin raun. Vestfirðir framleiða ekki næga orku fyrir okkur sem þar búa, flutningskerfið er veikt og straumleysi er algengt. Hvalárvirkjun mun skaffa 55 MW og Vatnsdalsvirkjun gæti skapað 30 MW. Þetta eru ekki óraunhæf áform heldur einfaldlega forsenda þess að byggð og atvinnulíf á Vestfjörðum geti vaxið og dafnað.

Vindorkan er næsta skrefið. Nýlega var Vaðölduver, fyrsta vindorkuver landsins, formlega gangsett. Það er tímamótaskref en um leið áminning um hversu seint við erum á ferðinni. Nágrannaþjóðir okkar hafa byggt upp vindorku í áratugi á meðan við höfum rætt málið og rifist. Fáar þjóðir hafa jafn góð vindskilyrði og við. Þeim sem halda því fram að vindmyllur muni eyðileggja náttúru Íslands er bent á hinar fögru sveitir Danmerkur, Ítalíu og Frakklands.

Vatnsaflið og vindurinn styðja hvort annað. Þegar vindurinn blæs geta lónin safnað vatni og þegar lygnir tekur vatnsaflið við. Þannig nýtast auðlindirnar betur saman en í sitt hvoru lagi.

Það þarf að ganga fram af virðingu fyrir náttúrunni og í sátt við nærsamfélög sem eiga að njóta ávinningsins beint. En við verðum að hætta að láta verkefni velkjast árum saman í kerfinu. Græn orka á að vera grunnur að verðmætasköpun hér heima, í matvælaframleiðslu, fiskeldi, iðnaði og nýsköpun.

4. Hugvit og þekking

Til lengri tíma verður hagvöxtur ekki drifinn áfram af auðlindum einum saman heldur af fólki. Menntun, rannsóknir og nýsköpun eru það sem breytir fiski í lyf og snyrtivörur, orku í hátæknivörur og hugmyndum í fyrirtæki.

Við sjáum þetta nú þegar. Tækni- og hugverkaiðnaðurinn skilaði 370 milljörðum króna í útflutningstekjur á síðasta ári og fór í fyrsta sinn fram úr sjávarútveginum. Alvotech og Kerecis, sem bæði eru sprottin úr íslensku hugviti, velta saman rúmlega 100 milljörðum króna á ári. Kerecis breytti fiskroði, sem áður var hent, í lækningavöru sem seld er um allan heim og varð til hér fyrir vestan.

Við eigum að fjárfesta í menntakerfinu á öllum stigum, í háskólum og rannsóknum um allt land og í umhverfi sem gerir ungu fólki kleift að stofna fyrirtæki og byggja þau upp hér heima. Þekkingargreinarnar eru líka þær greinar sem geta blómstrað hvar sem er, á Flateyri jafnt sem í Reykjavík, ef innviðirnir og aðgengi að fjármagni eru til staðar.

Lokaorð

Leiðin út úr efnahagsvandanum liggur ekki í niðurskurði á öllum sviðum í bið eftir að vextir lækki. Hún liggur í skýrri forgangsröðun: aga í rekstri hins opinbera og djörfung í fjárfestingu til framtíðar.

Við jafnaðarmenn höfum svo alltaf trúað því að verðmætasköpun og réttlát skipting hennar haldist í hendur. Það er ekkert til að skipta nema það sé fyrst skapað. Við eigum auðlindirnar, þekkinguna og fólkið. Nú þurfum við kjarkinn til að fjárfesta í framtíðinni.

Höfundur er framkvæmdastjóri.