EES er ekki eina leiðin og kannski ekki sú skyn­sam­legasta lengur

Það er merkilegt hvernig umræðan um EES hefur fests í því að samningurinn sé óhreyfanlegur hornsteinn íslensks efnahagslífs. Eins og hann sé náttúrulögmál, ekki pólitísk ákvörðun. Við tölum um fjórfrelsið eins og það sé heilagt, eins og það sé ómögulegt að fá viðskiptafrelsi án þess að innleiða reglur sem við höfum ekki sett sjálf. En þegar maður rýnir í hvernig ESB semur við lönd utan EES, þá sér maður að þessi mynd er ekki bara ófullkomin, hún er röng.

Ef Ísland segði sig frá EES og samdi fríverslunarsamning við ESB á borð við CETA samning ESB og Kanada, þá myndi landið halda tollfrjálsum viðskiptum, halda aðgangi að mörkuðum, halda fjármagnsflæði og halda þjónustuviðskiptum. Það sem myndi breytast er ekki viðskiptalegt frelsi, heldur stjórnskipulegt svigrúm. Ísland myndi losna undan innleiðingarskyldu, losna undan ESA, losna undan bókun 35 og losna undan þeirri stöðu að þurfa að laga íslensk lög að erlendu regluverki sem enginn Íslendingur kaus.

Það er ekki lítið.

Það sem ESB hefur samið við Kanada, Japan, Suður-Kóreu og Bretland er í raun það sem Ísland hefur aldrei fengið þ.e. fríverslun án framsals. Viðskiptafrelsi án innleiðingarskyldu. Samstarf án þess að þurfa að taka upp reglur sem eru ekki sniðnar að litlu, sérstöku hagkerfi á norðurslóðum. ESB hefur margsinnis sýnt að það er tilbúið að semja sveigjanlega, og það er engin ástæða til að ætla að Ísland væri undantekning. Þvert á móti því ESB hefur mikinn áhuga á stöðugum aðgangi að íslenskri orku, öryggissamvinnu og norðurslóðum.

Það sem fólk óttast mest er frjáls för fólks. En það er rangt að halda að frjáls för fólks sé annað hvort allt eða ekkert. Kanada er með sérlausnir sem tryggja hreyfanleika sérfræðinga, tímabundin dvalarleyfi, gagnkvæm réttindi fyrir starfsfólk í tilteknum greinum og opinn aðgang fyrir fyrirtæki sem starfa yfir landamæri. Bretland fékk enn víðtækari lausnir, þrátt fyrir að hafna bæði EES og ESB. Ísland gæti fengið sérsniðinn pakka sem tryggir hreyfanleika í þeim greinum sem skipta máli — heilbrigðisstarfsfólk, verkfræðingar, tæknifólk, vísindamenn, námsmenn án þess að opna landið fyrir óheftu fólksflæði.

Það er hægt að semja um frjálsa för fólks á sviðum þar sem hún skiptir máli, án þess að hún sé sjálfvirk og án þess að hún sé óafturkræf. Það er hægt að semja um sveigjanleika, gagnkvæmni og skýr mörk. Það er hægt að semja um hreyfanleika án þess að framselja stjórnskipulegt vald. ESB hefur gert það áður. ESB mun gera það aftur.

Stóra myndin er að Ísland er ekki bundið EES samningnum. Við erum bundin hugmyndinni um að EES sé eina leiðin. Það er hún ekki. Það er einfaldlega sú leið sem var valin á sínum tíma, þegar Ísland var í allt annarri stöðu, með allt annað atvinnulíf og allt aðra framtíðarsýn. Nú erum við með lífeyriskerfi sem getur fjármagnað innviði, hagkerfi sem er að breytast, orku sem ESB vill, og stöðu sem er sterkari en nokkru sinni.

Ef Ísland vill halda viðskiptafrelsi, halda tengslum við ESB og halda stöðugleika, þá er fríverslunarsamningur í anda CETA ekki bara möguleiki, heldur er hann skynsamlegur kostur. Hann myndi tryggja þrjú af fjórum fjórfrelsum, og það fjórða væri hægt að semja um á sérsniðinn hátt. Hann myndi tryggja viðskipti án innleiðingarskyldu. Hann myndi tryggja samstarf án framsals. Hann myndi tryggja fullveldi án þess að loka dyrum.

EES er ekki eina leiðin. Hún er einfaldlega sú leið sem við höfum ekki þorað að endurskoða.

Árborg 10. September 2026

Höfundur er byggingafræðingur.