Halla­laus fjár­lög – en á kostnað hverra?

Þráhyggjustef ríkisstjórnar Samfylkingarinnar, Viðreisnar og Flokk fólksins um hallalaus fjárlög raungerðist í byrjun vikunnar. Þá héldu ríkisstjórnarflokkarnir fádæma kynningu á fjárlagafrumvarpi sem lagt verður á haustþingi. Tússpenni var óspart notaður á kynningunni til að teikna eitt stórt núll.

En hvað liggur á bakvið yfirlýsingar um hallaus fjárlög? Hver eru pólitísku skilaboðin? Þau eru skýr; með fjárlagafrumvarpinu er nú kýrskýrst að nú verði útgjaldarammi Ríkissjóðs þrengdur og sett verði mjög stíf markmið um afkomu hins opinbera. Allt á sama tíma og samfélagslegar þarfir aukast, samfélagslegum verkefnum fjölgar og þau þyngjast í óhagsstæðu efnahagsumhverfi með þrálátri verðbólgu og atvinnuleysi.

Að sjálfsögðu er það ekki markmið VG að reka eigi Ríkissjóð með halla en hallalaus fjárlög er ekki góður árangur ef leiðin þangað er sú að láta almenning bera enn meiri byrðar og veikja grunnkerfin okkar allra sem eiga að tryggja okkur öryggi, jöfnuð og lífsgæði.

Hvar erum við líka sem samfélag þegar við gerum hallalausan ríkissjóð að æðsta markmiði samfélagsins, en ekki markmiðið um að efla og styrkja enn meir grunnþjónustuna við fólkið í landinu hvar þörfin fer vaxandi? Og grunnkerfin okkar allra þurfa stöðugt meiri styrkingu og stuðning?

Minni útgjöld til fjölskyldu- og velferðarmála, vinnumarkaðs- og húsnæðismála

Hallalaus fjárlög verða ekki til án fórnarkostnaðar. Til að ná hallalausum fjárlögum er gert ráð fyrir að útgjaldarammi fjölskyldumála lækki árið 2027. Sama gildir um húsnæðis- og skipulagsmál og málaflokk vinnumarkaðar og atvinnuleysis. Forgangsröðunin þarna er kolröng og ekki í neinu samræmi við þau fyrirheit stjórnvalda um að verja tiltekna hópa samfélagsins. Þörfin fyrir þá vernd hefur í raun aukist enn meir en áður í ljósi þess að vextir og verðbólga hafa verið hærri og varað mun lengur en áður var gert ráð fyrir.

Þegar kemur að húsnæðismálunum þá er það verulegt áhyggjuefni að framlög til stofnframlaga til almennra íbúða eru lækkuð um 3 ma.kr. Þá ákvörðun þarf ríkisstjórnin að útskýra betur og ítarlegar en að ástæðan sé skortur á eftirspurn.

Barna og húsnæðisbætur rýrna að verðgildi og vaxtabótakerfið endanlega lagt af. Þetta gerist á sama tíma og skilyrði um verðtryggð lán á að herða, sem mun auka greiðslubyrði og þyngja enn frekar stöðu ungs fólks og tekjulægri hópa.

Þá er vert að vekja athygli á því að tekjuskattur einstaklinga er í reynd hækkaður um 3 mia. með því að uppfæra persónuafslátt og þrepin minni en verið hefur. Allt þetta verður til þess að þrengja fjárhagsstöðu einstaklinga og gera innkomu fólk inn á húsnæðismarkaðinn erfiðari. Engar sérstækar aðgerðir á húsnæðismarkaði fyrir viðkvæmustu hópana eru boðaðar á móti.

Útgjöld til heilbrigðismála hækka að nafnvirði, en hækka þau útgjöld nægjanlega mikið þegar við stöndum frammi fyrir aukinni þjónustuþörf, stöðugri öldrun þjóðarinnar, mönnunarvanda og uppsöfnuðum verkefnum sem þola enga bið? Duga fjármunirnir nægjanlega til að tryggja aðgengi að heilbrigðisþjónustu óháð efnahag? Og hvað þýðir það að ætla að “hlífa” framlínustörfum í heilbrigðiskerfinu ?

Við þurfum að spyrja okkur hver áhrif þessa alls verða á viðkvæmustu hópa samfélagsins sem eiga nú þegar erfitt með að ná endum saman. Sá hópur er ansi fjölmennur en kannanir Vörðu hafa sýnt að 3 af hverjum 10 í hópi vinnandi fólks eiga mjög erfitt með að láta launin duga fyrir útgjöldum í hverjum mánuði. Þessa stöðu vinnandi fólks þarf að laga.

Græn umbylting sést ekki í fjárlagafrumvarpi

Í fjárlagafrumvarpinu lækka framlög til umhverfis – og loftslagsmála samkvæmt útgjaldarammanum. Það er gert á sama tíma og loftslagsbreytingar, náttúruvá og hnignun líffræðilegrar fjölbreytni eru meðal stærstu áskorana sem við stöndum frammi fyrir.

Útgjaldarammi umhverfismála er um 38,8 milljarðar króna árið 2027. Er þessi upphæð nógu há miðað við það risavaxna verkefni sem við stöndum frammi fyrir? Náttúruvernd, loftslagsaðgerðir, landgræðsla, mengunarvarnir og viðbrögð við náttúruvá eru ekki gæluverkefni. Þetta eru fjárfestingar í nútíð og framtíðinni en líka samfélagsleg öryggismál. Umhverfismálin eru nefnilega lífsspursmál fyrir okkur Íslendinga eins og fyrir aðra.

Það er nefnilega ekki nóg að tala um græna umbreytingu. Hún þarf að sjást bersýnilega í fjárlagafrumvarpi.

Hækkun til öryggis – og varnarmála kallar á skýra almenna umræðu

Skoðum líka aðeins öryggis – og varnarmálin í fjárlögunum. Framlög til öryggis- og varnarmála hafa aukist verulega á síðustu árum eða úr 6,6 ma.kr árið 2024 í 10,8 mia kr. 2026. Þessi stífa og markvissa hækkun til öryggis – og varnarmála endurspeglar auðvitað ólguna og brothætta stöðu á alþjóðavettvangi, en kallar samt á skýra almenna umræðu um forgangsröðun þegar kemur að öryggismálum þjóðarinnar. Hvers konar öryggi viljum við byggja upp á Íslandi? Hvernig tryggjum við að aukin útgjöld til varnarmála komi ekki niður á félagslegu öryggi þjóðarinnar? Öryggi er líka heilbrigðiskerfi sem virkar, að fólk hafi greiðan aðgang að húsnæði en lendi ekki á hrakhólum, öryggi er að tryggja öflugar almannavarnir, flutningskerfi raforku sem virka, náttúruvernd og vernd sjávar til að ekki sé gengið á náttúruauðlindir okkar. Við þurfum netöryggi og fjárfesta í lýðræðislegri og heilbrigðri samfélagsumræðu sem klýfur okkur ekki sem samfélag eða elur á fordómum sem sundra.

En ekki síst, þurfum við samfélag þar sem fjárhagslegur og félagslegur ójöfnuður grefur ekki undan samstöðu og samtakamætti þjóðar.

Við þurfum græna umbyltingu og vinna gegn ójöfnuði

Fjárlög hverrar ríkisstjórnar eru pólitísk. Það er nefnilega hægt að ná jafnvægi í ríkissrekstri með mismunandi leiðum, eftir mismundi pólitískum áherslum. Ábyrg ríkisstjórn á ekki að kynna hallalaus fjárlög og krossa fingur og vona að markaðurinn leysi vandann í framhaldinu. Ríkisstjórn á að boða ábyrga hagstjórn sem hún getur staðið við og passer upp á alla þjóðfélagshópa.

Ekki boða ríkisreikning sem lítur út fyrir að vera í jafnvægi en í raun býr til ójafnvægi og eykur ójöfnuð í samfélaginu. Það eru nefnilega til aðrar leiðir í hagstjórninni sem gera samfélögin jafnari og þar með sterkari. Með alvöru grænni umbyltingu, innleiðingu réttlátara skattkerfis og með því að verja viðkvæmustu hópanna og vinna markvisst gegn ójöfnuði. Það eiga að vera æðstu markmið okkar frekar en teikna núll á blað.

Höfundur er formaður Vinstri grænna.