Hvar á gervi­greind að vinna fyrir hið opin­bera?

Fyrstu verkefnin ættu að vera að lesa, flokka og tengja upplýsingar. Ákvörðunin verður áfram hjá starfsfólkinu

Fyrir opinberar stofnanir liggur verðmætasta notkunin á gervigreind í að lesa mikið efni, finna það sem skiptir máli og undirbúa mál þannig að starfsmaður geti tekið betri ákvörðun.

Þegar gervigreind ber á góma hjá hinu opinbera fer umræðan fljótt að snúast um hvort tölva megi taka ákvarðanir. Það er mikilvæg spurning, en hún getur dregið athyglina frá verkefnum sem tæknin getur þegar leyst með minni áhættu.

Starfsdagur á opinberri stofnun fer að stórum hluta í að ná utan um upplýsingar. Umsókn berst með nokkrum viðhengjum. Nýja skýrslu þarf að bera saman við eldri skil. Leita þarf að ákvæði í reglugerð, fyrri afgreiðslu eða ókláruðu atriði úr fundargerð. Oft skortir ekki sérþekkingu til að leysa málið. Það skortir tíma til að finna allt sem þarf áður en hægt er að nota sérþekkinguna.

Þar getur gervigreind hjálpað. Hún getur lesið tugi blaðsíðna, tekið saman tímalínu, dregið út dagsetningar og fjárhæðir og bent á hvaða spurningum hefur ekki verið svarað. Hún getur líka sýnt hvar hvert atriði fannst svo starfsmaðurinn geti staðfest niðurstöðuna. Þetta er ekki glæsilegasta notkun tækninnar, en líklega sú sem myndi nýtast mörgum stofnunum strax.

Tíminn vinnst áður en ákvörðunin er tekin

Fyrsta tækifærið liggur í undirbúningi mála. Kerfi getur flokkað erindi, fundið tvítekningar, lesið upplýsingar úr fylgiskjölum og sett efnið upp á skipulegan hátt. Það getur borið ný gögn saman við fyrri skil og merkt það sem hefur breyst. Starfsmaður fær þá málið á borðið með betri yfirsýn en þarf ekki að byrja á auðu blaði.

Gervigreind getur einnig auðveldað leit í þeirri þekkingu sem stofnunin býr þegar yfir. Hvernig voru sambærileg mál afgreidd? Hvaða skilyrði hafa verið sett áður? Hvaða lagaákvæði eða leiðbeiningar eiga við? Slík leit getur bætt samræmi og flýtt vinnu. Hún verður þó að byggja á samþykktum heimildum og sýna þær. Svar sem hljómar sannfærandi en enginn getur rakið til heimildar er lítils virði í stjórnsýslu.

Ég sé þessi tækifæri glöggt í eftirliti með fiskeldi. Þar verða til gögn um rekstur, heilsu og velferð fiska, umhverfisaðstæður, lyfjameðhöndlanir og atvik. Gervigreind gæti hjálpað starfsmanni að finna tengsl milli upplýsinga sem liggja á ólíkum stöðum og benda á þróun sem þarf að skoða. Hún ætti ekki að úrskurða að brot hafi átt sér stað. Sama hugsun á við í heilbrigðiseftirliti, umhverfismálum, leyfisveitingum og félagsþjónustu.

Ávinningurinn getur líka birst í samskiptum við almenning. Starfsmaður sem hefur aðgang að góðri samantekt máls og finnur réttar upplýsingar fljótt getur svarað fyrr og skýrar. Gervigreindin þarf ekki að tala við borgarann í hans stað. Hún getur gert starfsmanninum kleift að veita betri þjónustu.

Byrjum á verkum sem þola skoðun

Skynsamlegt er að byrja þar sem niðurstaðan er ráðgefandi, heimildirnar eru rekjanlegar og starfsmaður fer alltaf yfir efnið. Flokkun skjala, leit í samþykktum gögnum, útdráttur upplýsinga og fyrstu drög að samantektum eru dæmi um slík verkefni. Ef kerfið gerir mistök á starfsmaðurinn að geta séð þau og leiðrétt áður en nokkuð fer frá stofnuninni.

Síðan þarf að mæla árangurinn. Hvað tók verkefnið langan tíma fyrir og eftir breytingu? Fækkaði villum? Þurfti oftar eða sjaldnar að óska eftir viðbótargögnum? Hversu oft þurfti starfsmaður að leiðrétta tillögu kerfisins? Ef við getum ekki svarað þessu vitum við ekki hvort tæknin hafi bætt vinnuna eða aðeins bætt nýju skrefi við hana.

Þegar niðurstaða getur haft áhrif á réttindi, skyldur eða viðurlög þarf varfærnin að vera meiri. Stjórnsýslulögin hverfa ekki þegar nýtt verkfæri kemur til sögunnar. Starfsmaður þarf að kanna forsendur, meta skýringar og bera ábyrgð á ákvörðuninni. Sá sem málið varðar þarf jafnframt að geta fengið skýrt svar um hvaða upplýsingar lágu að baki.

Almenningur treystir stjórnvöldum ekki sjálfkrafa fyrir þessari tækni. Í könnun OECD frá 2025 sögðust aðeins 16 prósent Íslendinga treysta því að stjórnvöld myndu vernda persónuupplýsingar við notkun gervigreindar. Aðeins 27 prósent höfðu trú á að mannlegt eftirlit yrði tryggt. Þessar tölur eru óþægilegar, en gagnlegar. Þær segja okkur að útskýra þurfi notkunina, setja skýr mörk og sýna í framkvæmd að þau haldi.

Sameiginleg leið fyrir lítið land

Í aðgerðaáætlun stjórnvalda um gervigreind fyrir árin 2025 til 2027 er opinber þjónusta eitt af áherslusviðunum. Næsta skref er að tryggja að framkvæmdin verði ekki safn af litlum tilraunum sem hver stofnun þarf að finna upp og reka ein.

Margar íslenskar stofnanir eru of litlar til að byggja hver fyrir sig upp sérþekkingu á gervigreind, gagnaöryggi, innkaupum og eftirliti með kerfunum. Hið opinbera þarf sameiginlegan grunn: öruggt vinnuumhverfi, skýrar reglur um aðgang og varðveislu gagna, rekjanleika og stuðning við íslenskt mál. Stofnanirnar eiga síðan að velja verkefnin og bera ábyrgð á faglegri notkun.

Einnig má þróa þjónustu sem margar stofnanir geta endurnýtt, til dæmis til að færa efni úr skjölum yfir á skipulagt form, gera persónuupplýsingar ópersónugreinanlegar og leita í lögum, reglum og eigin gögnum stofnunar. Það er dýrt ef hver stofnun þarf að læra sömu lexíuna á kostnað skattgreiðenda.

Ný úttekt OECD sýnir að Ísland er við meðaltal aðildarríkjanna í stafrænni stjórnsýslu en undir því þegar kemur að gagnadrifnum opinberum rekstri, með einkunnina 0,61 á móti 0,74 að meðaltali. Gervigreind lagar það ekki ein og sér. Gögn þurfa að vera aðgengileg, skilgreiningar skýrar og ábyrgðin ljós.

Hvar á gervigreind þá að vinna fyrir hið opinbera? Hún á fyrst að vinna í bakgrunni: lesa, flokka, bera saman og draga fram það sem starfsmaður þarf að sjá. Hún á að sýna heimildir sínar og láta ábyrgðina eftir hjá manneskju. Ef Ísland byggir sameiginlegar og öruggar lausnir og mælir raunverulegan árangur getur gervigreind aukið getu stofnana. Þá fer minni tími í að leita að upplýsingum og meiri tími í að leysa mál og tala við fólkið sem þjónustan er fyrir.

Höfundur er deildarstjóri fiskeldis hjá Matvælastofnun. Greinin er skrifuð í eigin nafni og endurspeglar persónuleg fagleg sjónarmið höfundar.