Sjálf­stæðis­flokkurinn og Bókun 35. Full­veldi eftir hentug­leikum?

„Enginn getur gert lög yfir Íslendinga nema þeir sjálfir eða þeir sem þeir sjálfir hafa valið til þess." Orð Jóns Sigurðssonar á Þjóðfundinum 1851

Það er afar sérkennileg staða, og ekki laust við að hún kalli fram bros, þegar flokkur sem ber sjálfstæði þjóðarinnar í nafni sínu lendir í vandræðum með að tjá sig þegar sjálfstæði ríkisins ber á góma. Bókun 35 hefur gert þau vandræði óþægilega sýnileg.

Frumvarp XD um Bókun 35

Árið 2023 vafðist málið ekki fyrir Þórdísi Kolbrúnu Reykfjörð Gylfadóttur, þáverandi utanríkisráðherra og varaformanni flokksins, þegar hún lagði fram frumvarp um lögfestingu bókunarinnar og taldi það óhjákvæmilegt vegna skuldbindinga Íslands samkvæmt EES-samningnum. Við þá skoðun hefur hún staðið síðan og aldrei falið sig á bak við dagatalið. Það er meira en hægt er að segja um ýmsa flokksbræður hennar og flokkssystur.

Guðrún Hafsteinsdóttir talaði skörulega fyrir málinu sumarið 2025. Lögfesting Bókunar 35 var þá að hennar mati nauðsynlegt og ábyrgt skref, í henni fólst ekkert framsal ríkisvalds og engin ástæða til að ómaka þjóðina með atkvæðagreiðslu um svo sjálfsagðan hlut.

Svo leið rúmt ár, og þá var komið að þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst.

Hvað breyttist?

Eftir hana varð allt flóknara. Formaðurinn vildi ekki lengur segja hver afstaða flokksins væri. Diljá Mist Einarsdóttir, sem um skeið hafði verið einn ötulasti talsmaður málsins, vildi hvorki greina frá eigin skoðun né flokksins, og Guðlaugur Þór Þórðarson vildi leggja málið til hliðar um sinn og kallaði umræðuna „smjörklípu“. Sá sem þekkir sögu þess orðs hlýtur að hafa glott út í annað.

Á bókuninni hafði engin breyting orðið, stjórnarskráin var söm og EES-samningurinn lá óhreyfður í hillunni sinni. Það eina sem breyttist var pólitíska veðrið, og þar virðist sjálfstæðisstefna flokksins lúta svipuðum lögmálum og gönguferðir á hálendinu þ.e. ágæt í blíðu en fljót að gleymast þegar hvessir.

Um hvað snýst Bókun 35?

Bókun 35 snýst um stöðu íslenskra laga gagnvart þeim skuldbindingum sem leiða af EES-samningnum. Stuðningsmenn frumvarpsins telja að með því sé tryggð rétt framkvæmd samningsins án þess að löggjafarvald Alþingis skerðist. Gagnrýnendur telja hins vegar að eldri EES-skuldbindingum sé þar með fengin staða sem geti þrengt raunverulegt svigrúm Alþingis til lagasetningar. Bókun 35 og frumvarpið um bókun 35 fjalla einmitt um hvernig á að leysa úr því þegar lög sem gera EES-reglur að íslenskum reglum rekast á við aðrar íslenskar reglur. Þá eiga lögin sem gera EES-reglurnar að íslenskum reglum að gilda þ.e. lög ESB eiga að ganga framar íslenskum lögum skv. frumvarpinu. Um þetta má auðvitað deila, en það er einmitt sú tegund deilna sem flokkur með hugmyndafræðilegan áttavita ætti að rata í gegnum án þess að spyrja Gallup eða Maskínu til vegar.

Margar viðvaranir

Viðvaranir vantaði þó ekki, og þær komu innan úr flokknum þegar árið 2023. Félag sjálfstæðismanna um fullveldismál hvatti til þess að frumvarpið yrði dregið til baka. Arnar Þór Jónsson, þá varaþingmaður, varaði við því að stuðningur við það gæti kostað flokkinn mikið fylgi, og Sigríður Á. Andersen, sem sjálf hafði komið að undirbúningi málsins, sagðist ekki hafa lagt slíkt frumvarp fram sem ráðherra. Þingmenn yrðu að geta talað fyrir því af eigin sannfæringu. Sú athugasemd hefur elst betur en flest annað í þessari umræðu.

Málið sem lögreglan vísaði frá

Þögnin verður enn athyglisverðari þegar haft er í huga að málið hefur þegar ratað á borð ríkislögreglustjóra og þaðan aftur út um dyrnar. Samtökin Þjóðfrelsi kærðu í júní 2025, með Arnar Þór Jónsson sem lögmann, undirbúning og framlagningu frumvarpsins sem hugsanlegt brot gegn stjórnskipan ríkisins, og bættu síðar við kæruna undirritun utanríkisráðherra á samkomulagi um aðlögun Íslands að utanríkisstefnu ESB. Eftir rúmlega níu mánaða yfirlegu vísaði embættið kærunni frá í mars 2026 án efnislegrar umfjöllunar, en þá var settur ríkislögreglustjóri samflokksmaður utanríkisráðherra og sjálfur umsækjandi um embættið sem dómsmálaráðherra, flokkssystir þeirra beggja, veitti. Þegar Þjóðfrelsi óskaði endurupptöku, eða til vara að erindið yrði framsent Alþingi, svaraði embættið í júní að málinu væri lokið á þessu stjórnsýslustigi og vísaði kærendum á ríkissaksóknara.

Rauði þráðurinn er skýr. Lögreglan telur sig ekki eiga að fjalla um það hvort ráðherra hafi farið út fyrir stjórnskipulegt umboð sitt, og lögin um ráðherraábyrgð og landsdóm gera ráð fyrir að slíkt sé hlutverk Alþingis. Boltinn er því hjá þinginu. Og þar sitja þingmenn Sjálfstæðisflokksins og segja ekki orð.

Þögnin er ærandi

Ef þingmaður telur Bókun 35 góða og stjórnarskrárlega trausta lausn á hann einfaldlega að segja það. Telji hann hana ganga of langt á hann einnig að segja það, og kjósi hann að láta EFTA-dómstólinn skera úr ágreiningnum er það sömuleiðis málefnaleg afstaða sem má rökstyðja fyrir opnum tjöldum. Þögnin ein verður aldrei stefna, hversu vandlega sem hún er tímasett.

EES-samstarfið er samningur milli aðila

Ísland sem sjálfstætt ríki hlýtur að mega verja túlkun sína á eigin stjórnarskrá og láta reyna á ágreining við ESA án þess að stjórnmálamenn bregðist við eins og hver misklíð við stofnanir EES boði heimsendi. Hér ætti Sjálfstæðisflokkurinn að finna kunnuglegt landslag, því hann varð til í stjórnmálahefð þar sem fullveldi þjóðarinnar og réttur Alþingis til að setja íslensk lög þóttu grundvallaratriði fremur en umræðuefni. Hugtök verða fyrst einhvers virði þegar eitthvað kostar að halda þeim til streitu, og þar liggur ábyrgð forystunnar.

Er sjálfstæðið stefna eða skraut?

Guðrún Hafsteinsdóttir getur ekki til lengdar látið sem Bókun 35 megi geyma í skúffu þar til hentugri stund rennur upp. Slíkar stundir hafa þann leiða vana að láta bíða eftir sér. Kjósendur eiga rétt á að vita hvort flokkurinn ætli að standa vörð um sjálfstætt löggjafarvald Alþingis þegar þrýstingur berst frá ESA, eða hvort fullveldið sé orðið loðið og teygjanlegt hugtak, (eins og Guðni Jóhannesson heldur nú fram), sem gildir einungis á meðan það kemur sér vel.

Er sjálfstæðið stefna eða bara skraut?

Það er enginn vandi að vitna í Jón Sigurðsson á 17. júní. Prófsteinninn eru viðbrögðin þegar erlendur þrýstingur mætir landslögum og íslenskri stjórnarskrá. Fullveldi sem aðeins er varið þegar það hentar pólitíkusum er harla lítils virði, og flokkur sem aðeins er sjálfstæðisflokkur þegar það hentar ætti að minnsta kosti að íhuga hvort nafnið sé orðið honum of þungt í skauti.

Höfundur er læknir, fullveldeissinni og fylgdi XD til 2019.