Að þora að spyrja og þola svarið

Þegar einhver í fjölskyldunni glímir við mikla vanlíðan snertir það allt fjölskyldukerfið. Maki liggur vakandi, foreldri fylgist með hverri breytingu, systkini veit ekki hvort það eigi að spyrja eða gefa rými. Óttinn getur orðið mikill og með honum kemur gjarnan sú tilfinning að þurfa að finna réttu orðin eða gera nákvæmlega réttu hlutina.

En fjölskyldan þarf ekki að kunna að lækna vanlíðan. Hún þarf fyrst og fremst að geta verið til staðar.

Fjölskylda og nánir vinir geta gegnt mikilvægu hlutverki þegar einstaklingur glímir við sjálfsvígshugsanir. Það þýðir þó ekki að fjölskyldan beri ábyrgð á því að koma í veg fyrir sjálfsvíg. Sjálfsvíg eru flókið fyrirbæri og eiga sér aldrei eina einfalda skýringu. Hlutverk fjölskyldunnar er annað: að skapa tengsl, taka vanlíðan alvarlega, hjálpa til við að auka öryggi og styðja við að viðkomandi fái aðstoð.

Þorum að opna samtalið

Margir óttast að gera illt verra með því að nefna sjálfsvíg. „Hvað ef ég kveiki hugmyndina?“ er skiljanleg hugsun. Þekking okkar í dag bendir hins vegar skýrt til þess að það að spyrja um sjálfsvígshugsanir valdi ekki sjálfsvígshugsunum eða ýti undir þær.

Ef við höfum áhyggjur megum við því spyrja.

„Mér finnst þú hafa verið svo þung/ur undanfarið og ég hef áhyggjur af þér. Hefur þér liðið svo illa að þú hafir hugsað um að vilja ekki vera til?“

Og stundum þarf að spyrja enn skýrar: „Hefur þú hugsað um að taka eigið líf?“

Við þurfum ekki strax að hughreysta, útskýra eða finna lausn. Við þurfum ekki fullkomið orðalag. Það sem skiptir mestu máli kemur á eftir spurningunni: að þola svarið.

Ekki laga, heldur vera til staðar

Þegar ástvinur glímir við vanlíðan viljum við strax laga ástandið. Við jafnvel bendum á allt sem viðkomandi hefur að lifa fyrir, finnum lausnir eða sannfærum um að hlutirnir muni batna.

En manneskja í mikilli vanlíðan þarf oft fyrst að finna að einhver geti verið með henni í sársaukanum án þess að gera lítið úr honum.

Setningar eins og „þú hefur svo margt að vera þakklát/ur fyrir“ eða „hugsaðu um hvað þetta myndi gera fjölskyldunni“ eru yfirleitt ekki hjálplegar. Þær geta aukið skömm og þá tilfinningu að vera byrði.

Við getum frekar sagt: „Ég heyri hvað þetta er orðið erfitt.“ „Þú þarft ekki að vera ein/n með þetta.“ „Hvað getum við gert næst, saman?“

Að hlusta á vonleysi er ekki það sama og að samþykkja það. Við getum tekið upplifun manneskjunnar alvarlega án þess að taka undir þá niðurstöðu hennar að engin leið sé út.

Tökum breytingum alvarlega

Það er mikilvægt að þekkja möguleg viðvörunarmerki, til dæmis þegar einstaklingur talar um dauða eða að vilja ekki lifa, dregur sig óvenju mikið í hlé, sýnir miklar breytingar á líðan, kveður fólk með óvenjulegum hætti eða leitar leiða til að deyja.

En hér þarf að stíga varlega til jarðar. Sjálfsvíg eru ekki alltaf fyrirsjáanleg og enginn listi getur sagt fjölskyldu með vissu hver er í hættu. Eftir á að hyggja getur verið freistandi að leita að „merkjunum sem við hefðum átt að sjá“. Slík hugsun getur lagt þunga og ósanngjarna byrði á aðstandendur.

Betri regla er einfaldlega þessi: Þegar við höfum áhyggjur, tökum við þær alvarlega. Við spyrjum. Við hlustum. Og við leitum hjálpar þegar hennar er þörf.

Öryggi skapast í samvinnu

Þegar sjálfsvígshugsanir eru til staðar getur fjölskyldan verið mikilvægur hluti af öryggisnetinu, en hún á ekki að vera eina öryggisnetið.

Gagnreyndar leiðbeiningar leggja áherslu á að gera öryggisáætlun með einstaklingnum: þekkja hvað gerist þegar líðanin versnar, hvað hefur hjálpað áður, hverja hægt er að hafa samband við og hvert hægt er að leita eftir faglegri aðstoð.

Fjölskyldan getur tekið þátt í þessu, en hún á ekki að standa ein á vaktinni.

Fjölskyldan getur hjálpað við að hringja eftir aðstoð, farið með í viðtal, verið til staðar eftir erfiðan dag og hjálpað til við að fylgja áætlun eftir. En maki þarf áfram að fá að vera maki, foreldri foreldri og systkin systkin – ekki meðferðaraðili eða öryggisvörður.

Hver heldur utan um þann sem heldur utan um?

Í vinnu með fjölskyldum verður mér oft hugsað til þess hversu auðveldlega öll athyglin beinist að þeim sem líður verst. Það er skiljanlegt. En á meðan getur fólk í kring verið orðið örmagna af áhyggjum.

Að standa nærri manneskju í sjálfsvígshættu getur haft mikil áhrif á líðan aðstandenda. Óttinn getur verið stöðugur og mörgum finnst þeir aldrei mega slaka alveg á. Þess vegna þarf stuðningurinn að ná til fjölskyldunnar allrar.

Aðstandandi má sofa. Hann má fara í vinnuna. Hann má hlæja, hitta vini og eiga stund þar sem hann hugsar um eitthvað allt annað. Og hann má sjálfur þurfa hjálp.

Það er ekki merki um minni umhyggju. Það er viðurkenning á því að enginn getur haldið utan um aðra manneskju öllum stundum.

Eitt það mikilvægasta sem fjölskylda getur gefið manneskju sem glímir við vanlíðan er ekki fullkomin orð eða fullkomin viðbrögð heldur einfaldlega að vera til staðar.

Ég sé að þér líður illa. Ég þori að spyrja. Ég get hlustað. Ég skal standa með þér á meðan við finnum hjálp.

Og fjölskyldan þarf að fá sömu skilaboð:

Þið þurfið ekki að bera þetta ein.

Gulur september er vitundarvakning um sjálfsvíg og sjálfsvígsforvarnir. Hluti þeirra forvarna felst meðal annars í því að skapa samfélag þar sem við megum tala um vanlíðan áður en hún verður óbærileg, og þar sem jafnvel erfiðustu hugsanir mega heyrast án skammar.

Höfundur er fjölskyldufræðingur og fagstjóri Auðnast Klíník

Í þessari grein er fjallað um sjálfsvíg. Fólki með sjálfsvígshugsanir er bent á upplýsingasíma heilsugæslunnar s.1700, netspjallið heilsuvera.is, Hjálparsíma Rauða krossins s.1717, á netspjallið 1717.is og á Píeta símann s.552-2218.