Trump á ekki að vera á­stæðan

Sú hugmynd hefur oft skotið upp kollinum síðustu daga og vikur að óvissa á alþjóðavettvangi eigi að hvetja Íslendinga til að leita skjóls í Evrópusambandinu. Það væri fljótfærnisleg og vond ástæða til að láta ráða atkvæði sínu komandi laugardag.

Verði niðurstaðan já, þá felur það í sér að Ísland lýsir yfir vilja og áhuga á að ganga í Evrópusambandið. Það er ekki bara verið að „kíkja í pakkann“; þú tekur þér stöðu í röðinni og vilt komast inn.

Það er alveg rétt, sem margir hafa bent á, að yfirlýsingar og aðgerðir Bandaríkjaforseta og meðreiðarsveina hans hafa grafið undan trausti á alþjóðakerfinu og sett það í uppnám. Núverandi stjórnvöld í Washington hafa enga trú á frjálsum viðskiptum milli þjóða, eins og sést hefur á framgöngu þeirra í tolla- og viðskiptamálum. Innan Repúblikanaflokksins eru áhrifamenn sem virðast telja að Bandaríkin geti farið sínu fram án bandamanna, án NATO. En þótt ekki verði horfið aftur til fyrri tíma er harka og yfirgangur núverandi stjórnvalda að öllum líkindum tímabundið ástand en ekki ástæða til skuldbindingar til áratuga.

Trump er ekki fasti

Við sem hér á norðurhjara sitjum ættum ekki að gera ráð fyrir að núverandi staða í Bandaríkjunum sé varanleg. Hin pólitíska staða vestra hefur sveiflast áður og mun sveiflast aftur. Fastinn í bandarískum stjórnmálum er sveiflur pendúlsins. Demókratar eru nú sigurstranglegir í fulltrúadeildinni og hafa styrkt stöðu sína í öldungadeildinni. Missi forsetinn aðra þingdeildina þrengir að honum og rannsóknarnefndir þingsins geta gert honum skráveifu. Missi hann báðar deildir getur honum orðið lítið úr verki síðustu tvö árin.

Eftir rúm tvö ár fara síðan fram forseta- og þingkosningar. Donald Trump, á níræðisaldri, getur ekki boðið sig fram á ný án þess að láta reyna á 22. viðauka við stjórnarskrá Bandaríkjanna, sem takmarkar valdatíma forseta. Núverandi forseti er því tímabundin breyta í alþjóðakerfinu, ekki fasti. Það væri skammsýnt að láta viðbrögð við einum forseta ráða langtímaákvörðun um stöðu Íslands. Sagan sýnir okkur líka að þótt næsti forseti kæmi úr röðum repúblikana er ekkert sem segir að hann haldi sömu stefnu.

Vandi Bandaríkjanna er dýpri

Þetta þýðir ekki að óttinn um þróun Bandaríkjanna sé ástæðulaus. Sigrar Trumps í forsetakosningunum 2016 og 2024 eru birtingarmynd þjóðfélagsástands. Misskipting, vantraust á stofnunum og raunkjaraskerðing hafa grafið undan þeirri breiðu millistétt sem stöðugleiki landsins byggðist lengi á.

Þar með er þó ekki sagt að Bandaríkin séu á heljarþröm. Grunnskipun þeirra byggist á lögum, rétti og sjálfstæðum stofnunum. Þótt reynt hafi á þær með hætti sem varla hefur sést í 80 ár halda þær enn. Ef þær láta undan í pólitískum hráskinnaleik framtíðarinnar, hvort sem þrýstingurinn kemur frá hægri eða vinstri, getur þróunin orðið hættuleg. Kröfur yst á vinstri væng demókrataflokksins um róttækar breytingar á dómstólum og öðrum stofnunum sýna að þrýstingurinn á bandaríska stjórnskipan kemur ekki aðeins úr einni átt.

Bandaríkin geta því annaðhvort endurnýjað sig eða þróast í átt að meiri átökum, ofbeldi og stjórnlyndi. En það er ferli sem við munum fylgjast með á næstu árum og jafnvel áratugum.

Vegur varðaður góðum ásetningi

Þótt næstu ár geti valdið straumhvörfum í bandarískum stjórnmálum væri varhugavert að bregðast við óvissunni þar með því að binda Ísland fastar við efnahagssvæði og tollabandalag sem glímir við langvarandi stöðnun. Spurningin er ekki aðeins hvort Bandaríkin séu á leið inn í pólitískt hnignunarskeið. Evrópusambandið þarf að sýna að það geti snúið af braut hnignunar.

Draghi-skýrslan um samkeppnishæfni Evrópu dró upp alvarlega mynd. Framleiðniaukning hefur verið lítil, orkuverð hátt, fjárfesting í nýsköpun ófullnægjandi og evrópsk fyrirtæki eiga erfitt með að vaxa á sambærilegan hátt og bandarísk fyrirtæki. Draghi varaði við því að án róttækra breytinga myndi Evrópa dragast enn frekar aftur úr Bandaríkjunum og Kína.

Regluverk Evrópusambandsins er hluti af þessari umræðu. Reglurnar byggjast oft á skiljanlegum markmiðum um persónuvernd, umhverfisábyrgð og öryggi, en framkvæmd þeirra er íþyngjandi og alvarlegur dragbítur á nauðsynlegan vöxt.

En vegurinn til heljar er varðaður góðum ásetningi. Fyrirtæki, ekki síst þau smærri, þurfa að bera verulegan kostnað vegna skráningar, upplýsingagjafar og lögfræðilegrar óvissu. Framkvæmd sumra reglnanna vinnur þannig gegn grunnmarkmiðum sambandsins: Reglur sem eiga að tryggja sanngirni draga í reynd úr samkeppni, torvelda nýsköpun og veikja efnahagslegan styrk.

Ekki liggur fyrir hvort ESB hafi vilja eða getu til að einfalda regluverk og minnka byrðarnar. Flest bendir til annars.

Ef og hefði, sá og mundi

Því er stundum haldið fram að Ísland hafi ekki endilega val um að ganga í Evrópusambandið síðar. Alþjóðakerfið geti versnað, dyr lokast og staða fámenns, herlauss útflutningsríkis veikst. Það er ekki fugl í hendi heldur tveir í skógi. Ef og hefði, sá og mundi. Ákvarðanir verða ekki skynsamlegar eða góðar fyrir það eitt að óttast að ekki verði hægt að taka þær síðar.

Ísland stendur heldur ekki eitt. Landið er stofnaðili að NATO, nýtur sameiginlegra varna bandalagsins og hefur tvíhliða varnarsamning við Bandaríkin. NATO er líka meira en bara Bandaríkin. Strategísk staðsetning Íslands gerir okkur ekki aðeins berskjölduð heldur einnig að mikilvægum bandamanni. Varnir Norður-Atlantshafsins eru því sameiginlegir hagsmunir Norður-Ameríku og Evrópu.

Óvissuna ber að sjálfsögðu taka alvarlega, en hún segir okkur ekki sjálfkrafa hvaða niðurstöðu eigi að draga af henni.

Það er ekki sjálfgefið að NATO lifi óbreytt eða að bandarísk stjórnvöld framtíðarinnar túlki skuldbindingar sínar með sama hætti og áður. Formlegur varnarsamningur er ekki fullnægjandi ef pólitískur vilji eða hernaðargeta brestur þegar á reynir.

En ESB-aðild leysir þann vanda ekki sjálfkrafa. Varnir Evrópu byggjast enn að verulegu leyti á NATO, bandarískri hernaðargetu og herjum sömu Evrópuríkja og þyrftu að bregðast við innan ESB. Veikist NATO verður Evrópusambandið ekki fyrir það eitt fullbúið varnarbandalag. Það er nú um stundir ekki einu sinni sérstaklega vel heppnað efnahagsbandalag.

Ísland þarf því að búa sig undir breytt NATO með því að styrkja eigin innviði og viðnámsþrótt, rækta norrænt og breskt varnarsamstarf og tryggja raunhæf tengsl við fleiri bandamenn beggja vegna Atlantshafsins. Spurningunni um ESB-aðild verður að svara á eigin forsendum en ekki af ótta við óvissa framtíðarþróun.

Lótusæturnar

Spurningin á laugardag er því ekki hvort okkur líki við eða óttumst Donald Trump.

Ákvörðunina eigum við að taka út frá varanlegum íslenskum hagsmunum og horfa til þess hvernig okkur hefur farnast síðustu rúm 80 ár sem lýðveldi. Við eigum líka að horfa til þess að nánustu nágrannar okkar, Grænland, Færeyjar, Bretland og Noregur standa utan Evrópusambandsins.

Donald Trump verður ekki forseti að eilífu. Ákvörðun um að fara í röðina til að komast inn á kaffibar ESB er til lengri tíma og hættan er að mun erfiðara reynist að snúa við en að ganga inn. Líklegast yrði að við blindumst af umhverfinu, missum áhugann á því að losna úr viðjum regluverksins og sökkvum með sambandinu hægt og örugglega í doða vel meinandi og þunglamalegs skrifræðis. Lifum eins og lótusætur Hómers.

Skynsamlegast er að bíða og sjá hvernig bæði Bandaríkin og Evrópusambandið þróast á næstu árum og segja því nei, til að sjá - til.

Það er ódýrasti og einfaldasti kosturinn í heimi á hreyfingu.

Höfundur er varaborgarfulltrúi og áhugamaður um alþjóðastjórnmál.