Að skilja, eða skilja ekki, um­ræðuna

Líktog margir hef ég verið að hlusta á umræðuna um það hvort fólk eigi að segja já eða nei í þjóðaratkvæðagreiðslunni þann 29. ágúst næstkomandi. Ég hef verið að reyna að skilja sjónarmið beggja og þá mögulegu framtíð sem fólk sér fyrir sér eftir því hvert sjónarmiðið er. Það sem mér hefur þótt gott er sú staðreynd að margir hafa stigið inn í umræðuna og tekið þátt og fært fram, í mörgum tilvikum, alveg afbragðs sjónarmið.

Stundum finnst mér gott að reyna að skilja mál með því að horfa á þau með augum barnsins. Ekki vegna þess að barnið hafi svarið heldur vegna þess að það þorir að spyrja spurninga sem fullorðnir spyrja ekki. Barnið einfaldlega spyr: Af hverju? Og þegar því er svarað spyr það: En af hverju þá?

Kannski ættum við líka að kjósa oftar um stór hagsmunamál og neyða þjóðina á þann hátt til að eiga samtal við sjálfa sig. Staðreyndin er nefnilega sú að rökræða um efni hefur ekki verið vörumerki þjóðarinnar, nema þá helst þegar hún rekur tána í góðan „formalisma“ – en þá standast henni fáir snúning í umræðunni, ef nokkrir.

Þegar ég reyni að átta mig á afstöðu fólks til spurningarinnar skil ég mæta vel að eigendur helstu stórfyrirtækja landsins vilji segja nei. Það er til dæmis nokkuð ljóst, a.m.k. í mínum huga, að flestir ef ekki öll helstu bensín- og tryggingafyrirtæki landsins, matvörukeðjur, o.fl. stæðust illa samkeppni ef erlendir aðilar kæmu hingað og ættu í almennum viðskiptum um sömu vörur í traustum alþjóðlegum gjaldmiðli, en það er forsenda komu þeirra til landsins. Krónan er í reynd þeirra verndarengill; einhvers konar opinber og vottuð ávísun á lífsgæði þeirra til langrar framtíðar.

Ég skil líka mætavel að fjölmiðlar í eigu þessara sömu aðila, þ.e. stærstu fyrirtækjanna, sem krónan hefur líklega hjálpað í verulegu mæli, reyni að tala fyrir nei-sjónarmiðinu, því þar eru þeir um leið að verja eigið lifibrauð. Það er líka vel skiljanlegt að fjölmiðlamenn á þessum miðlum hugsi um sjálfa sig og helstu eigendur í þessari umræðu; en þó það sé skiljanlegt sjónarmið, uppfyllir það vitaskuld ekki almennar kröfur sem gera verður til sjálfstæðra fjölmiðla.

Það sem ég aftur á móti skil alls ekki er það hvers vegna Ólafur Ragnar Grímsson telur sig vera til þess fallinn að leiða þjóðina í stórum alþjóðlegum málum. Sagan gefur mér ríka ástæðu til að efast um pólitískt mat Ólafs Ragnars. Hann hefur yfirleitt staðið röngu megin við þær alþjóðlegu dyr sem Ísland hefur síðar gengið um með góðum árangri. Hann var t.a.m. andvígur aðild að EFTA, vildi út úr NATO og barðist hart gegn tilurð og

samþykki EES-samningsins. Þessi innkoma hans nú vekur hjá mér efasemdir, einkanlega þar sem sagan hefur gefið honum svo fjölmörg tilefni til þess að efast. Þrátt fyrir það mætir Ólafur enn og aftur með sömu sjónarmiðin og sömu svörin, líktog að hin þekkta persóna úr Spaugstofunni, sjálfur Marteinn Mosdal, væri á ferðinni.

Við hlustun á umræðuna hef ég ekki heldur skilið þá fjölmörgu einstaklinga, einkanlega af vinstri kantinum, sem gegnum tíðina hafa barist fyrir þá sem minna mega sín. Margir þeirra berjast nú hart fyrir nei-inu og áframhaldandi tilvist krónunnar. Sú barátta, verði nei ofan á, felur í reynd í sér að viðhalda óbreyttu ástandi. Með öðrum orðum þeir sem eiga nóg af krónum geti áfram skammtað sér háar fjárhæðir gegnum háa vexti úr hendi þeirra sem skulda. Þetta er eignatilfærsla á kostnað þeirra sem minna mega sín. Það er því eðlilegt að spyrja, ef háir krónuvextir færa fé frá þeim sem skulda til þeirra sem eiga peninga, hvers vegna ætti sá sem segist vilja verja þá sem minna mega sín að verja óbreytt kerfi sem viðheldur þessari stöðu?

Umræðan um þjóðaratkvæðagreiðsluna hefur dregið fram marga mjög góða hluti um stöðu okkar og framtíð. Ég get til dæmis tekið undir með þeim sem segja að innganga í ESB tryggi ekki endilega stöðugleika í efnahagsmálum. Innganga í ESB er ekki lausn á lífsgátunni. Ég er því sammála þeim sem segja að ekkert sé öruggt. Á hinn bóginn má segja með sama hætti að þó Evran sé ekki fullkomin trygging fyrir stöðugleika í efnahagsmálum þjóðarinnar til framtíðar, er ég nokkuð viss um að áframhaldandi notkun krónunnar tryggir áfram viðvarandi óstöðugleika, líktog hingað til. Það getur vart verið sjálfstætt markmið.

Ég skal líka gera þá játningu að ég skil alls ekki forsvarsmenn bændasamtakanna í þessari umræðu – og þar með bændurna sjálfa. Meðalaldur þeirra hefur hækkað til muna á undanförnum árum þannig að nýliðun í stéttinni er orðin eitt helsta vandamál hennar. Spurningin er því sú, ef nýliðunin heldur áfram að vera lítil sem engin, hvernig á stéttin þá að dafna til framtíðar? Kannski segir þetta viðhorf mitt meira um mig en bændurna. Að minnsta kosti þarf ég að fá betri skýringar. Ég viðurkenni allavega að ég átta mig engan veginn á þessari afstöðu og sé ekki hagsmuni bændanna í nei-inu, eða a.m.k. mætti spyrja hvernig á nei við ESB að leysa það vandamál?

Þegar ég heyri að nei-ið eigi að tryggja áframhaldandi yfirráð þjóðarinnar yfir auðlindum verð ég líka forvitinn. Hvaða auðlindir er verið að tala um? Og hver eru yfirráð þjóðarinnar yfir þeim í dag?

Þá er erfitt að færa fram óyggjandi sönnur um það að íslenskir dómstólar hafi verið hvað fremstir meðal jafningja á Evrópska efnahagssvæðinu, þannig að möguleg erlend áhrif kunni að vera slæm fyrir réttaröryggi almennings. Um þetta vil ég þó ekkert fullyrða en finnst vanta betri rök.

Já, það er svo margt athyglisvert sem hefur komið fram í umræðunni, margt mjög gott, annað skrýtið og sumt eiginlega alveg galið. En umræðan hefur verið af hinu góða. Það fólk sem hefur staðið fyrir þessari umræðu á mikinn heiður skilið, að mínu mati. Þar fer utanríkisráðherra fremst í flokki. Það eru nefnilega meiri líkur en minni á því að þjóðin taki rétta ákvörðun fyrir sig til framtíðar, hver svo sem niðurstaðan verður.

Ég skal svo í lokin alveg viðurkenna í þessu samhengi að ég veit svo sem ekkert um:

• hvort við munum fá góðan samning eða ekki;
• hvort aðild gerir okkur ríkari eða fátækari;
• hvort allir hagsmunir okkar verði betur varðir innan ESB en utan þess.

En eitt veit ég þó: við munum ekkert vita um þetta nema við leggjum af stað upp fjallið og könnum málið. Það verður aðeins gert með já.

Og það er af þessum ástæðum sem ég ætla að segja já þann 29. ágúst. Við erum nefnilega ekki að kjósa um aðild að ESB núna, sem oft er haldið fram í umræðunni. Við erum að kjósa um hvort þjóðin vilji hefja aftur viðræður við ESB og kanna hvað felst í mögulegri aðild. Síðan kemur að þjóðinni aftur að taka afstöðu, á grundvelli þess sem þá liggur fyrir, hvor hún vilji ganga inn í ESB.

Atkvæði hvers og eins þann 29. ágúst er því svar viðkomandi við þeirri einföldu spurningu hvort við ætlum að hefja frekari vegferð á vit Evrópu og kanna hvaða tækifæri hún kann að gefa, bæði í núinu og til framtíðar. Fullyrðingar um að þjóðin sé með þessari atkvæðagreiðslu að taka endanlega ákvörðun um aðild að ESB eiga sér enga stoð.

Höfundur er hæstaréttarlögmaður.