Af hverju aðildar­við­ræður?

Það er auðvelt að rugla saman tveimur spurningum í umræðunni um Evrópusambandið.

Annars vegar „Á Ísland að ganga í ESB?” og hins vegar „Á Ísland að ljúka aðildarviðræðum og fá fram samningsskilmála sem þjóðin getur síðan samþykkt eða hafnað?“

Í atkvæðagreiðslunni 29. ágúst erum við að kjósa um seinni spurninguna, sama hvað hver reynir að láta atkvæðagreiðsluna snúast um eitthvað annað.

Förum aðeins yfir helstu ástæður sem fólk gefur fyrir því að vera á móti aðildarviðræðum kemur í ljós að stór hluti þeirra eru í raun ekki rök gegn viðræðum. Þau eru rök fyrir því að við gerum ákveðnar kröfur til samningsins.

„En hvað verður um fiskinn?“

Þetta er líklega stærsta áhyggjuefnið. Og það er mjög eðlilegt.

Sjávarútvegur skiptir Ísland miklu meira máli en flest ríki ESB. Það er því fullkomlega eðlilegt að fólk vilji vita hvort við höldum nægilegri stjórn á fiskimiðunum, hvernig kvótar yrðu ákveðnir, hvort erlend skip fái aðgang og hvernig sameiginleg sjávarútvegsstefna ESB myndi virka fyrir Ísland.

En það er einmitt vandinn. Við vitum ekki endanlega niðurstöðu. Hinir ýmsu málsmetandi aðilar keppast við að segja okkur hver niðurstaðan verði en eina raunverulega leiðin til þess að komast að því er að klára samningaviðræður. Þá kemur kannski í ljós að einhverjir höfðu rétt fyrir sér. Það kemur örugglega í ljós að einhverijr höfðu rangt fyrir sér.

Sjávarútvegskaflinn var aldrei opnaður í fyrri aðildarviðræðum Íslands. Sama gildir um landbúnað, annað stórt áhyggjuefni. Þegar viðræðunum lauk höfðu 27 af 35 samningsköflum verið opnaðir, en sum erfiðustu málin voru enn eftir.

Þess vegna getum við sagt: „Ég samþykki ekki aðild nema við fáum ásættanlega niðurstöðu í sjávarútvegi.“

Það er mjög eðlileg afstaða. En þá er niðurstaða í sjávarútvegi krafa til samningsins, ekki sjálfkrafa ástæða til þess að neita að fá samninginn fram.

„En við missum fullveldi“

Það er líka raunverulegt álitaefni. Aðild að ESB þýðir að hluti ákvörðunarvalds er nýttur sameiginlega með öðrum ríkjum. Það á ekki að fegra það. En núverandi staða Íslands er heldur ekki sú að við séum algjörlega óháð regluverki ESB. Í gegnum EES tökum við nú þegar upp stóran hluta reglna innri markaðarins. Munurinn er meðal annars sá að við höfum ekki sama atkvæðisrétt og aðildarríkin þegar þessar reglur eru samþykktar.

Þess vegna er raunverulega spurningin ekki bara: „Viljum við færa vald til Brussel?“ heldur líka:

„Hvort höfum við meiri áhrif með því að standa utan ESB en taka samt upp stóran hluta regluverksins, eða með því að sitja sjálf við borðið þar sem ákvarðanirnar eru teknar?“

Það er miklu erfiðari spurning. Og hún á skilið betra svar en slagorð.

„Viðræðurnar eru bara aðlögun að ESB“

Þetta er ein sterkasta gagnrýnin á hugmyndina um að „semja bara og sjá“. Og hún er að hluta rétt.

Aðildarviðræður við ESB eru ekki venjulegar samningaviðræður þar sem báðir aðilar mæta með sitt kerfi og finna málamiðlun á miðri leið. Ef Ísland gengur í ESB þarf það almennt að taka upp sameiginlegt regluverk sambandsins. Það er því ekki rétt að láta eins og allt sé opið til samninga. En það þýðir heldur ekki að ekkert sé til samninga.

Það er meðal annars samið um aðlögun, sérlausnir, tímabil, fjárhagsleg atriði og hvernig regluverkið tekur gildi gagnvart viðkomandi ríki. Og reynslan frá fyrri viðræðum Íslands skiptir hér máli. Þá náðist gagnkvæmur skilningur milli Íslands og ESB um að Ísland þyrfti ekki að ráðast í þær laga- og stofnanabreytingar sem aðild krefðist fyrr en þjóðin hefði sjálf samþykkt niðurstöðu viðræðnanna.

Ferlið getur því verið mjög einfalt í grunninn:

1. Ísland og ESB semja.

2. Fyrir liggur hvað er raunverulega í boði.

3. Þjóðin kýs um niðurstöðuna.

4. Aðeins ef þjóðin segir já hefjast þær breytingar sem aðild krefst.

Það er mikilvægur munur á því að semja um aðild og að samþykkja aðild.

„Þetta kostar of mikið“

Já, viðræður kosta peninga. Fyrri umsókn Íslands kostaði ríkið hundruð milljóna króna og nýtt mat gerir ráð fyrir um 1,9 milljörðum króna vegna um tveggja ára viðræðuferlis. Það er ekki enginn peningur.

En þá þarf líka að setja kostnaðinn í samhengi. Við erum að ræða um að fá fram niðurstöðu í einu stærsta langtímastefnumáli Íslands.

Á sama tíma fékk Ísland verulega tæknilega og fjárhagslega aðstoð frá ESB vegna fyrri umsóknarferlisins. Það er ekki rétt að draga þá styrki einfaldlega frá kostnaðinum og segja að umsóknin hafi verið „ókeypis“, en þeir eru hluti af heildarmyndinni.

Raunverulega spurningin er því „Er um tveggja ára kostnaður af þessari stærðargráðu of hár til að fá endanlega niðurstöðu um mögulega ESB-aðild?”

Fólk getur alveg svarað því játandi. En það er betra að ræða raunverulegar tölur en að láta eins og viðræðurnar séu annaðhvort ókeypis eða óviðráðanlega dýrar. Í síðustu viðræðum voru mótframlögin mikið hærri en útlagður kostnaður samkvæmt skýrslu utanríkisráðherra á þeim tíma.

Krónan, landbúnaðurinn og allt hitt

Sama rökfræði á við um margar aðrar áhyggjur. Ef einhver segir:

„Ég vil ekki taka upp evru.“

þá er það raunverulegt rök gegn aðild. Aðild að ESB felur almennt í sér skuldbindingu til að taka evru upp þegar skilyrði eru uppfyllt.

Ef einhver segir:

„Ég vil ekki að íslenskur landbúnaður verði lagður í rúst.“

þá er það líka mjög eðlileg krafa.

Ef einhver segir:

„Ég treysti ekki ESB sem stjórnkerfi.“

þá er það lögmæt pólitísk afstaða.

En þessar skoðanir svara ekki allar sjálfkrafa þeirri spurningu hvort við eigum að fá fram samningsniðurstöðu. Þær svara fyrst og fremst spurningunni:

Hvaða skilyrði þarf samningurinn að uppfylla áður en ég gæti hugsað mér að segja já?

Tvær mjög ólíkar NEI-afstöður

Þarna finnst mér kjarninn liggja. Það eru að minnsta kosti tvær mjög ólíkar leiðir til að vera á móti ESB-aðild.

Sú fyrri er: „Ég vil ekki að Ísland gangi í ESB undir neinum kringumstæðum. Enginn hugsanlegur samningur gæti breytt þeirri afstöðu.“

Ef það er afstaðan, þá er alveg skiljanlegt að segja nei við því að hefja viðræðurnar aftur. Þú þarft ekki frekari samning til að ákveða þig - algjörlega óháð því hvort sú afstaða er byggð á réttum eða röngum upplýsingum.

En önnur afstaða gæti verið:

„Ég gæti aðeins samþykkt aðild ef við höldum nægilegri stjórn á fiskimiðunum.“

„Ég vil fyrst vita hvað verður um íslenskan landbúnað.“

„Ég vil sjá hvað við borgum og hvað við fáum.“

„Ég vil vita hvaða áhrif Ísland hefði innan sambandsins.“

„Ég vil aðeins aðild ef niðurstaðan er betri en núverandi staða.“

Þetta eru allt eðlilegar áhyggjur. En þá eru þær kröfur til samningsins. Til niðurstöðu viðræðna. Þá er erfitt að sjá hvernig maður getur tekið endanlega afstöðu áður en maður veit hvort samningurinn stenst þessar kröfur.

Þess vegna finnst mér spurningin sem við eigum að svara núna ekki vera:

„Viltu ganga í ESB?“

Heldur:

„Viltu fá fram samningsskilmála mögulegrar aðildar og taka síðan afstöðu til þeirra?“

Ef niðurstaðan er slæm getum við sagt nei. Ef við fáum ekki ásættanlega niðurstöðu í sjávarútvegi getum við sagt nei. Ef landbúnaðurinn verður ekki varinn nægilega getum við sagt nei. Ef kostnaðurinn eða fullveldisframsalið er meira en við teljum ásættanlegt getum við sagt nei. En þá erum við að hafna samningi sem liggur fyrir.

Ekki möguleikanum á að komast að því hvað í honum gæti staðið.

Höfundur er fyrrverandi þingmaður og núverandi nörd.