Þegar Ís­land verður 600 þúsund manna borg­ríki – hver á þá að fram­leiða matinn?

Það styttist í lýðræðisveislu og við fáum að kjósa um spurninguna: „Á Ísland að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið?“. En hvað þýðir þetta í raun? Það er stóra spurningin sem þjóðin hefur rætt í þaula síðustu vikur og mánuði.

Fyrr í vikunni sótti ég fund sem forsætisráðherra hélt í Brún í Bæjarsveit og ég vil þakka Kristrúnu fyrir að gefa sér tíma til að koma út á land og taka samtalið. Það eru nefnilega skiptar skoðanir um áhrif mögulegrar aðildar. Þó að í nefndaráliti meirihluta utanríkismálanefndar séu settir ákveðnir varnaglar varðandi landbúnað mun ég segja NEI, einfaldlega vegna þess að ég treysti því ekki að eftir þeim verði farið þegar á reynir.

Norðurslóðastuðningurinn í Finnlandi er líklega það fordæmi sem hvað oftast er vísað til þegar rætt er um mögulegar sérlausnir fyrir íslenskan landbúnað innan ESB. Það er því mikilvægt að átta sig á því hvað raunverulega felst í þeirri leið – og ekki síður hvað felst ekki í henni.

Finnska undanþágan er fyrst og fremst verndarákvæði en ekki vaxtarákvæði. Hún var sett á sínum tíma til að koma í veg fyrir samdrátt í landbúnaði á norðurslóðum Finnlands og tryggja að þar gæti áfram verið stundaður landbúnaður við erfiðar náttúrulegar aðstæður. Hún var hins vegar ekki hugsuð sem tæki til að byggja upp nýjan samkeppniskraft, auka framleiðslu eða skapa ótakmarkað svigrúm til vaxtar.

Þarna liggur grundvallarmunurinn á stöðu Finnlands þá og þeirri stöðu sem Ísland stendur frammi fyrir í dag.

Íslendingar eru um 400 þúsund í dag en allar horfur benda til þess að hér geti búið um 600 þúsund manns eftir 25–30 ár. Ef við ætlum að viðhalda eða styrkja fæðuöryggi þjóðarinnar þarf íslenskur landbúnaður því ekki aðeins að halda stöðu sinni heldur auka framleiðslu á næstu áratugum.

Finnska leiðin byggir aftur á móti á sögulegum viðmiðum. Viðmiðunartímabilið er árin 1991–1993, rétt fyrir inngöngu Finnlands í ESB, og stuðningurinn má ekki leiða til þess að framleiðsla og stuðningur fari umfram þau viðmið sem lögð voru til grundvallar við inngönguna. Kerfið snýst þannig fyrst og fremst um að varðveita þá landbúnaðarframleiðslu sem fyrir var.

Þessu fylgja jafnframt skýr takmörk. Sett eru viðmið um umfang framleiðslunnar, búfjáreiningar, landnotkun og heildarfjárhæð stuðnings. Núverandi ákvörðun framkvæmdastjórnar ESB gildir til 2027 og þá þurfa Finnar á ný að fá samþykki fyrir áframhaldandi fyrirkomulagi.

Þess vegna er varasamt að halda finnsku leiðinni á lofti eins og hún sýni að Ísland geti einfaldlega samið um sérlausn sem tryggi íslenskum landbúnaði sama eða meira svigrúm en hann hefur í dag. Finnska leiðin var hönnuð til að verja landbúnað gegn samdrætti, ekki til að byggja undir aukna framleiðslu.

Þetta finnst mér oft gleymast í umræðunni, þar á meðal þegar stjórnvöld ræða möguleika Íslands í aðildarviðræðum.

Kannski er ein stærsta ógnin við landbúnað og matvælaframleiðslu í hinum vestræna heimi í dag ekki skortur á landi, þekkingu eða tækni. Hún kann einfaldlega að vera skortur á skilningi stjórnmálanna á því hvernig þessi atvinnugrein virkar og hvers hún þarfnast til lengri tíma.

Matvælaframleiðsla verður ekki byggð upp á einu kjörtímabili. Bóndi sem tekur ákvörðun um að byggja fjós, fjárhús eða gróðurhús, rækta upp land eða fjárfesta í nýjum búnaði er að taka ákvörðun til áratuga. Landbúnaður þarf því fyrirsjáanleika, langtímahugsun og stjórnvöld sem skilja að fæðuöryggi verður ekki búið til þegar neyðin er skollin á. Þá er einfaldlega orðið of seint.

Þetta er sérstaklega mikilvægt á Íslandi. Við erum að mörgu leyti orðið meira borgríki en flestar Evrópuþjóðir þegar horft er til þess hvar fólkið býr og hvar pólitískt vægi liggur. Stór hluti þjóðarinnar og þar með stjórnmálanna lifir í umhverfi þar sem maturinn birtist fullunninn í hillum verslana. Tengslin við frumframleiðsluna verða sífellt veikari og hættan er sú að ákvarðanir um landbúnað séu teknar út frá sjónarhorni neytandans í borginni en ekki út frá því hvað þarf til þess að matvælin verði yfirhöfuð framleidd.

Það getur gert íslenska stjórnmálaumræðu um landbúnað óþarflega þröngsýna. Við horfum gjarnan á verð vörunnar í hillunni í dag en síður á það hvort hér verði öflug innlend matvælaframleiðsla eftir 10, 20 eða 30 ár. Við tölum um samkeppni og ódýrari innflutning en gleymum stundum að spyrja hvað verði um framleiðslugetu landsins ef innlendi landbúnaðurinn veikist á sama tíma.

Þetta skiptir máli þegar rætt er um Evrópusambandið. Við vitum að íslenskur landbúnaður mun vegna legu landsins, veðurfars, smæðar markaðarins og hás framleiðslukostnaðar seint geta keppt við evrópskan landbúnað á sömu forsendum. Ef íslenskur landbúnaður á að geta staðið undir aukinni matvælaframleiðslu fyrir ört stækkandi þjóð og jafnframt tekist á við aukinn innflutning þarf svigrúm til sérstakra aðgerða sem taka mið af íslenskum aðstæðum.

Það getur falist í stuðningi, undanþágum, sveigjanleika í regluverki og öðrum sértækum aðgerðum. Spurningin er hins vegar hversu mikið slíkt svigrúm raunverulega er hægt að tryggja til framtíðar innan sameiginlegrar landbúnaðarstefnu ESB.

Og þar er ekki nóg að íslensk stjórnvöld segist ætla að „leggja áherslu á“ íslenskan landbúnað í viðræðum. Það skiptir máli hvað fæst samþykkt, hvað verður varanlegt og hvaða svigrúm íslensk stjórnvöld hafa sjálf til að bregðast við breyttum aðstæðum eftir 10, 20 eða 30 ár.

Þegar finnska fordæmið er skoðað í heild sinni sést að það svigrúm er mun þrengra en stundum er gefið í skyn. Við eigum því ekki að spyrja eingöngu hvort hægt sé að semja um einhverjar undanþágur fyrir íslenskan landbúnað við inngöngu. Við þurfum að spyrja hvort þær undanþágur gefi okkur það svigrúm sem þarf til að viðhalda, efla og auka íslenska matvælaframleiðslu til framtíðar.

Ég er ekki sannfærður um að svo sé.

Það er einmitt þess vegna sem ég tel hagsmunum íslensks landbúnaðar – og þar með íslensks fæðuöryggis – betur borgið utan sameiginlegrar landbúnaðarstefnu Evrópusambandsins.

Höfundur er formaður Sauðfjárbænda BÍ.