Að kveðja verðtrygginguna: Stærsta kjara­bót sem ís­lensk heimili geta fengið

Verðtryggð neytendalán hafa verið hluti af íslenskri tilveru í hartnær hálfa öld. Þau voru upphaflega viðbragð við stjórnlausri óðaverðbólgu, á tímum þar sem lánveitendur héldu einfaldlega að sér höndum vegna þess að hver einasta króna sem lánuð var brann upp á verðbólgubálinu innan tiltölulega skamms tíma.

​Það kom kannski einhverjum heppnum lántökum vel á sínum tíma, en hagkerfi þar sem enginn vill lána né spara er vitaskuld dæmt til að klikka.

​Þess vegna var verðtryggingin kokkuð upp, eins og sagan segir, við eldhúsborðið heima hjá Ólafi Jóhannessyni þáverandi forsætisráðherra í mars árið 1979. Ólafslögunum fylgdi verðtrygging á bæði sparifé og lánfé. Þetta var, þrátt fyrir allt, heillaskref fyrir íslenskan efnahag á þeirri stundu.

​En síðan þá höfum við lifað með verðtryggðu krónunni og áttað okkur á því, hægt og rólega, að það er nánast ómögulegt að kveðja verðtrygginguna á meðan við höngum í krónunni.

​Reikningurinn allur á kassann hjá heimilunum

​Stjórnvöld hafa gegnum tíðina skrifað hverja skýrsluna fætur annarri um það hvernig megi vinda ofan af þessum ósköpum. Enda hefur verðtryggingin þann stóra galla að flytja alla verðbólguáhættu hagkerfisins beint yfir á skuldara.

​Þegar verðbólguskot ríður yfir á Íslandi, eru það íslensk heimili sem taka allan skellinn á kassann, í gegnum húsnæðislánin og gömlu góðu námslánin sem við borgum og borgum af, en sjáum nánast aldrei lækka.

​Annar og óheppilegur galli er svo sá að verðtryggingin gerir stýrivexti Seðlabanka Íslands algjörlega bitlausa. Þeir virka varla þegar fólk getur einfaldlega „flúið“ hækkanir á óverðtryggðum lánum yfir í verðtryggð lán með lægri mánaðarlega greiðslubyrði. Afleiðingin? Vextir á Íslandi þurfa að haldast miklu hærri, miklu lengur, sem býr til keðjuverkandi skaða eins og það framkvæmdastopp og þá kreppu á húsnæðismarkaði sem við horfum upp á í dag.

​Af hverju bönnum við hana ekki bara?

​„Af hverju banna stjórnvöld ekki bara verðtrygginguna?“ hefur góður verkalýðsforingi á Akranesi spurt hátt og snjallt ítrekað um langa hríð.

​Svarið við því er því miður sáraeinfalt: Að banna verðtryggingu íslenskrar krónu með einu pennastriki niðri á Alþingi myndi valda algjöru uppnámi og stíflun á lánamarkaði.

​Stór hluti af ungu fólki og venjulegu launafólki hefur einfaldlega ekki nokkurn möguleika á að komast inn á húsnæðismarkaðinn nema með því að taka verðtryggð lán. Það er svo dýrt að fá íslenskar krónur lánaðar óverðtryggðar að húsnæðiskaup yrðu einungis á færi þeirra ríku, nema til kæmi veruleg og snögg lækkun á húsnæðisverði, sem myndi aftur stráfella eigið fé húsnæðiseigenda og hafa sérstaklega neikvæð áhrif hjá þeim sem eiga mikið skuldsettar eignir.

​Hvað verður eftir í veskinu?

​Þegar fólk fer að ræða stóru orðin í efnahagsmálum, evruna, innri markaðinn og Evrópusambandið, gleymist oft hið einfalda: Hvað verður eftir í veskinu þegar búið er að borga af lánunum?

​Fyrir venjuleg íslensk heimili, bændur og smærri atvinnurekendur snýst þetta mál nefnilega ekki um háfleyga hugmyndafræði, heldur tvo mjög áþreifanlega þætti í daglegu lífi: Vaxtastig og fyrirsjáanleika.

​Ef við rýnum í tölurnar liggur ávinningurinn af stöðugu evrópsku umhverfi í þremur meginstólpum sem vinna beint með buddunni hjá almenningi:

​1. Vaxtastigið: Stærsta kjarabótin

Fyrir flest heimili er húsnæðiskostnaður stærsti einstaki útgjaldaliðurinn. Vegna þess að við kjósum að reka okkar eigin litlu gjaldeyrisskútu á úthafinu, neyðist Seðlabankinn til að halda stýrivöxtum skýjum ofar til þess eins að reyna að halda krónunni á floti.

​Útreikningar sýna að hvert einasta prósentustig í vaxtamun á milli Íslands og evrusvæðisins kostar samfélagið okkar um það bil 120 milljarða króna á ári (og vaxtamunurinn er miklu meiri en bara eitt prósentustig). Það er hreinn aukakostnaður sem fjölskyldur, bændur, fyrirtæki, bæjarfélög og ríkissjóður greiða árlega, einfaldlega fyrir þau forréttindi að fá að nota íslensku krónuna.

• ​Fyrir heimilin: Að færast nær evrópsku vaxtastigi myndi létta stórkostlega á greiðslubyrði íbúðalána. Fyrir venjulega fjölskyldu getur þessi munur numið tugum eða jafnvel vel yfir hundrað þúsund krónum í hreinan sparnað í hverjum einasta mánuði. Þetta er raunveruleg kjarabót sem engir kjarasamningar geta skilað.
• ​Fyrir bændur: Íslenskur landbúnaður er gríðarlega fjármagnsfrekur. Bændur standa í milljarðafjárfestingum í tækjum, bústofni og húsnæði. Að lækka vaxtastigið á þessum stóru lánum niður í það sem gerist hjá starfsbræðrum þeirra í Evrópu myndi treysta rekstrargrundvöll búanna og létta á því fargani sem nú hvílir á íslenskri matvælaframleiðslu. Vissulega er önnur hlið á landbúnaðarmálunum, en það er engin ástæða til að ætla að ekki sé hægt að ná samningum um sérstaka styrki til íslenskra bænda, líkt og gert var í Svíþjóð og Finnlandi.
• ​Fyrir minni fyrirtæki: Lítil og meðalstór fyrirtæki eru burðarásinn í atvinnulífinu, en þau fjármagna sig á okurvöxtum í dag, sem hefur bein áhrif á allt verðlag. Lægra vaxtastig gerði þeim kleift að fjárfesta, vaxa og ráða fólk án þess að fjármagnskostnaður éti upp allan hagnaðinn um leið og Seðlabankinn krunkar í stýrivöxtunum.

​2. Gjaldeyrisstöðugleiki: Kaupmáttarvörn sem virkar

Íslensk heimili þekkja það af biturri reynslu að kaupmátturinn getur rýrnað yfir eina helgi ef krónan tekur smá dýfu. Vegna þess að við flytjum inn stóran hluta af neysluvarningi, eldsneyti og tækjum, smitast hvert einasta gengisfall rakleitt út í verðmiðana í búðunum.

​Með upptöku evru myndi þessi gengisáhætta í viðskiptum við okkar helstu viðskiptalönd hverfa. Launin sem fólk fær greidd halda sínu raunverulega virði, hvort sem það er í janúar eða ágúst. Á meðan stóru útflutningsfyrirtækin geta stundað flóknar og dýrar gengisvarnir, sitja smærri fyrirtæki og neytendur eftir óvarin. Gjaldeyrisstöðugleiki einfaldar reksturinn, skapar fyrirsjáanleika í innkaupum og skilar sér í lægra vöruverði til neytenda.

​3. Minni gjaldeyrisforði: Milljarðar sem frelsast

Í dag þarf Seðlabanki Íslands að liggja á risastórum gjaldeyrisforða, hundruðum milljarða króna í erlendri gjaldeyriseign, til þess eins að vera tilbúinn að grípa inn í og bjarga krónunni þegar ágjöf verður í hagkerfinu.

​Það er dýrt spaug að liggja með svona risastóran „varasjóð“ á lager. Slíkt fjármagn er læst inni í stað þess að nýtast í samfélagslega innviði. Með því að ganga inn í stærra og öflugra gjaldmiðlasamstarf minnkar þörfin á því að litla Ísland reki sinn eigin milljarða-öryggispúða til muna. Það losar um fjármagn fyrir ríkissjóð, sem hægt væri að nýta til að lækka opinberar skuldir, styrkja heilbrigðis- og menntakerfið, eða hreinlega til að draga úr skattheimtu á almenning.

​Leiðin út

​Verðtryggingin var viðbragð við meðfæddum göllum íslensku krónunnar. Henni verður einfaldlega ekki haggað nema með því að setja allt á annan endann innanlands, eða þá með því að taka upp annan gjaldmiðil.

​Að stefna að upptöku evru, að undangenginni aðild að Evrópusambandinu og fullgildum samningi, er líklega einhver besta og raunhæfasta leiðin sem við eigum til að losna við verðtrygginguna af nýjum lánum.

​Spurningu sem við þurfum að spyrja okkur er í raun sáraeinföld: Viljum við frekar búa áfram í umhverfi þar sem heimilin og atvinnulífið þurfa stöðugt að vera á varðbergi gagnvart næsta verðbólguskoti og verðtryggingunni, eða í umhverfi þar sem hægt er að plana framtíðina, kaupa húsnæði, standa í búskap og reka fyrirtæki með sama öryggi, sama vaxtastigi og sömu sjálfsögðu tilfinningu og nágrannar okkar í Evrópur hafa notið áratugum saman, að sjá lánin sín raunverulega lækka í hverjum einasta mánuði?

Höfundur er í loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Íslandi leggi sitt af mörkum til að leysa loftslagsvandann svo og sérlegur áhugamaður um Já við ESB-viðræðum .