Vextir á villi­götum

Umræða um vexti hefur verið áberandi í aðdraganda þjóðaratkvæðisgreiðslu um viðræður um inngöngu Íslands í Evrópusambandið. Samanburður á vaxtastigi Íslands og Evrópu hefur oft verið villandi þar sem sjaldnast er gerður greinarmunur á nafn- og raunstærðum, eða skammtíma- og langtímavöxtum.

Að auki stendur vaxtaþróun á heimsvísu á tímamótum. Lágvaxtatímabili eftirhrunsáranna virðist lokið með hækkandi skammtíma- og langtímavöxtum í flestum þróuðum ríkjum. Í þessu umhverfi er engu að síður mikill munur á stýrivöxtum Seðlabanka Íslands (7,75%) og Seðlabanka Evrópu (2,25%). Stýrivextir ráða miklu um ákvörðun vaxta á óverðtryggðum lánum með fljótandi vöxtum, hvort sem um er að ræða fasteignalán heimila eða fyrirtækjalán.

Nafnvextir og raunvextir

Óverðtryggðir nafnvextir segja einungis hálfa sögu út frá sjónarhóli lántaka. Höfuðstóll óverðtryggðra lána rýrnar með verðbólgu og því mælist raunverulegur kostnaður láns í raunvöxtum - vöxtum að frádreginni verðbólgu.

Á meðal G20-ríkja hefur Argentína bæði hæstu stýrivextina (33%) og lægstu raunvextina (-4,5%) sem sýnir að jafnvel mjög háir nafnvextir geta verið í hag skuldara á kostnað lánveitenda og sparifjáreigenda. Önnur G20-ríki, eins og Tyrkland, Brasilía og Rússland, búa við bæði háa nafnvexti og háa raunvexti (5 til 10%) á meðan Kanada og evruríkin eru hins vegar með lægstu raunvextina á eftir Argentínu, eða um -0,5%, sem í tilfelli evrunnar er að einhverju leyti vitnisburður um daprar hagvaxtarhorfur í Evrópusambandinu þessa stundina.

Á Íslandi mælist verðbólga nú 5,3% og eru raunvextir stýrivaxta því um 2,5%, sem er nokkuð hátt í alþjóðlegum samanburði. Síðustu tíu ár hafa stýrivextir Seðlabanka Íslands verið um 5,1% að meðaltali (um 0,8% raunvextir) samanborið við um -2,0% raunvexti á evrusvæðinu á sama tímabili - í báðum tilfellum sögulega lágt en þó einkum í tilfelli Evrópu og litast meðal annars af heimsfaraldrinum og verðbólgunni í kjölfar innrásarinnar í Úkraínu.

Óvissa framundan

Söguleg tölfræði hefur lítið forspárgildi um þessar mundir vegna mikillar óvissu um næstu skref seðlabanka, þar á meðal hins evrópska, bandaríska og íslenska. Flest bendir til þess að þrálát verðbólga — sem hefur fengið nýtt súrefni vegna átakanna við Hormússund — ásamt miklum fjárlagahalla og aukinni fjárfestingarþörf (m.a. vegna hernaðarmála, gervigreindar og grænnar orku) muni styðja við aðhaldssama stefnu seðlabanka næstu misseri. Birtingarmynd þess er veruleg hækkun lengri tíma raunvaxta, bæði í Evrópu og Bandaríkjunum.

Eftirfarandi tafla sýnir samanburð á raunvöxtum á Íslandi, í Bandaríkjunum og í Evrópu til skemmri og lengri tíma:*

Því hefur verið haldið fram að raunvextir á Íslandi séu „4,5% til 5,5%“ (t.d. af Gauta Eggertssyni hagfræðingi í Pallborði Vísis, 26. júlí 2026). Líkt og taflan sýnir er erfitt að rökstyðja þá fullyrðingu. Raunvextir á Íslandi (miðað við ríkisskuldabréf) eru 1,2 til 2,4 prósentustigum hærri en í Evrópu og Bandaríkjunum til millilangs tíma (5 ár) en til lengri tíma er munurinn umtalsvert minni. Í raun eru langtíma fjármögnunarkjör íslenska ríkisins í krónum nokkuð betri en þess bandaríska í dollurum um þessar stundir og litlu lakara en hjá franska ríkinu. Þrátt fyrir það geta íslensk heimili ekki tekið langtímalán sem miðast við langa nafn- og raunvexti vegna innleiðingar og „gullhúðunar“ á Evrópureglugerðum um uppgreiðslugjöld. Því standa íslenskum heimilum einungis til boða lán sem miðast við styttri vexti.

Raunveruleg vaxtabyrði íbúðalána

Vextir á fastvaxta íbúðalánum á Íslandi eru fastir til að hámarki fimm árum í senn. Í dag bera þau á bilinu 3,6% til 4,4% verðtryggða vexti (raunvexti), samanborið við um 1,4% raunvexti evrópskra íbúðalána í Þýskalandi, Frakklandi og Spáni, sem dæmi. Vextirnir hér eru hins vegar á svipuðum slóðum og í Bandaríkjunum, þar sem algengir húsnæðisvextir eru í kringum 6,5% (um 4% raunvextir).**

Gefið að raunvaxtamunur íbúðalána í krónum og evrum sé um 2,5 prósentustig, þýðir það að evrópskur lántakandi á 25 ára jafngreiðsluláni greiðir um 22% minna að raunvirði yfir líftíma lánsins, eða rétt undir eitt prósent á ári. Það er marktækur munur, en tekur um leið ekki mið af öðrum þáttum sem hafa áhrif á greiðslugetu, svo sem fasteignaverði, ráðstöfunartekjum og heildarkostnaði við íbúðakaup. Sem dæmi er húsnæðiskostnaður á Íslandi samkvæmt OECD um 22% af heildarneyslu, sama og á Spáni en lægra en í Þýskalandi (25%) og Frakklandi (26%) og einu prósenti lægra en meðaltal ESB og OECD-ríkja (23%).

Til að fá raunsæja mynd af vaxtastigi milli ríkja verður að horfa til raunvaxta til skemmri og lengri tíma, ásamt því að líta til þess að heimili, fyrirtæki og hið opinbera búa við ólíkan aðgang að lánsfjármarkaði. Samanburður á nafnvöxtum einum og sér getur því verið verulega misvísandi.

Um leið verður að hafa í huga hvaða ástæður leiða til mishás raunvaxtastigs. Í Evrópu hefur lítill þróttur í stærstu hagkerfum evrusvæðisins og lágur nafnlaunavöxtur átt þátt í að gera verkefni Seðlabanka Evrópu auðvelt — of auðvelt myndu sumir segja í ljósi mjög lágra sögulegra raunvaxta bankans, þótt þýskir langtímavextir hafi ekki verið jafnháir síðan 2011. Á Íslandi hefur hið gagnstæða gerst: mikill hagvöxtur, launahækkanir langt umfram verðlag og verðbólga sem hefur verið vel yfir markmiði Seðlabankans í um fimm ár. Hér, líkt og annars staðar, hefur seðlabankinn þurft að bregðast við með háum raunvöxtum. En líkt og árin fyrir heimsfaraldur sýna — þegar stýrivextir lækkuðu hér í 2,75% — verða svona háir raunvextir einungis tímabundnir ef jafnvægi næst aftur í hagstjórninni.

Höfundur er sagnfræðingur og hefur starfað við íslenskan vaxtamarkað frá árinu 2006.

* Stuðst er við frönsk ríkisskuldabréf sem hafa virkustu verðmyndun verðtryggðra skuldabréfa í Evrópu og sama lánshæfi og íslenska ríkið. Notast er við gögn úr seinasta útboði franska ríkisins á slíkum skuldabréfum frá 16. júlí.

**Miðað er við 3,8% fasta vexti íbúðalána að jafnaði að teknu tilliti til kostnaðar í Þýskalandi, Frakklandi og Spáni, og væntingar um 2,4% verðbólgu næstu fimm ár samkvæmt könnun Seðlabanka Evrópu. Verðbólguvæntingar í Bandaríkjunum miða við 2,4% til fimm ára samkvæmt líkani Seðlabankans í Cleveland.