EES fyrir fyrir­tækin, ESB fyrir fólkið?

Það er erfitt að deila um að aðild Íslands að EES-samningnum hafi reynst okkur vel, sérstaklega atvinnulífinu. Og þegar fyrirtækjum gengur vel nýtist það samfélaginu öllu.

En það er líka ljóst að frjálst flæði fjármagns og vinnuafls innan EES hefur haft ókosti í för með sér.

Árið 2008 varð alþjóðleg fjármálakreppa. En á Íslandi varð efnahagshrun. Af hverju varð það svona miklu verra hér?

EES hafði opnað íslenskum bönkum leið inn á evrópskan fjármálamarkað. Þeir gátu tekið lán erlendis, starfað yfir landamæri og safnað innstæðum í öðrum EES-ríkjum. Á sama tíma gerði vaxtamunurinn milli krónunnar og gjaldmiðla á borð við evru, jen og svissneskan franka krónuna að eftirsóttum vettvangi fyrir vaxtamunarviðskipti.

Það var ekki EES sem eitt og sér olli hruninu. En EES gaf íslenskum bönkum aðgang að evrópskum fjármálamarkaði, á meðan bakhjarlinn var áfram íslenskt smáríki með örmynt.

Bankarnir gátu vaxið langt umfram getu íslenska ríkisins og Seðlabankans til að standa að baki þeim. Þegar alþjóðlegir fjármálamarkaðir lokuðust stóðum við því eftir með evrópskt bankakerfi að umfangi, en íslenskan bakhjarl.

Markaðurinn var evrópskur, en ábyrgðin íslensk. [1]

Annað sem hefur valdið íslensku efnahagslífi miklum erfiðleikum er húsnæðismarkaðurinn.

EES opnaði fyrir frjálst flæði vinnuafls og atvinnulífið nýtti sér það, meðal annars í ferðaþjónustu, byggingariðnaði og þjónustugreinum.

Þetta er ekki gagnrýni á erlent launafólk. Fólk kom hingað til að vinna, borga skatta og halda uppi atvinnugreinum sem íslenskt hagkerfi treystir á. Vandinn er að stjórnvöld og atvinnulíf byggðu ekki húsnæðiskerfi utan um þá fólksfjölgun sem fylgdi.

Þegar mikil eftirspurn mætir of litlu framboði, háum vöxtum, verðtryggingu og markaði þar sem fjárfestar og verktakar geta velt kostnaði yfir á almenning, verður húsnæðisskortur ekki bara félagslegt vandamál. Hann verður tækifæri til gróða og einn helsti drifkraftur verðbólgunnar.

Frá 2015 hefur íbúðaverð á Íslandi hækkað um 103% að raunvirði. Það er meira en fjórföld raunhækkun miðað við meðaltal Evrópusambandsins á sama tíma. [2]

Samkvæmt útreikningi BHM fór meðalálagning á seldar nýjar fjölbýlisíbúðir á höfuðborgarsvæðinu úr rúmlega 50% árið 2018 í yfir 100% í lok árs 2022. [3]

Þegar húsnæði hækkar svona eykst verðbólguþrýstingurinn og Seðlabankinn bregst við með vöxtum. Þá greiða öll heimili fyrir það að atvinnulífið fékk það starfsfólk sem það þurfti, á meðan húsnæðisskorturinn skapaði tækifæri til ofsagróða fyrir lóðabraskara og verktaka. Ekki bara á húsnæði fyrir fólkið sem kom hingað til að vinna, heldur líka á húsnæði sem unga fólkið okkar þarf til að geta stigið sín fyrstu skref á húsnæðismarkaði.

Með evru myndi verðbólga á litlum íslenskum húsnæðismarkaði ekki ein og sér ráða vaxtakjörum allra heimila í landinu.

Þess vegna má spyrja: Af hverju að vera bara með annan fótinn inn í ESB, þegar það er fyrst og fremst fjármagnið sem fær að fara alla leið?

Af hverju sitjum við enn uppi með:

• ·Krónuna
• ·Háa vexti
• ·Verðtryggingu
• ·Fákeppni
• ·Hátt verðlag
• ·Húsnæðiskreppu sem hefur varað í 15 ár

Við erum í dag bæði landfræðilega og efnahagslega nátengd Evrópu. EES-samningurinn nær yfir fjórfrelsið og stóran hluta regluverks innri markaðarins, en hann nær ekki yfir efnahags- og myntbandalagið, tollabandalagið eða sameiginlega viðskiptastefnu Evrópusambandsins.

Við getum komið að undirbúningi reglna og sent athugasemdir, en við höfum ekki atkvæðisrétt þegar þær eru samþykktar. Við sitjum ekki á Evrópuþinginu og eigum ekki sæti í ráðherraráðinu. [4]

Sem aðildarríki hefðum við ekki neitunarvald í öllum málum. En við hefðum sæti við borðið, atkvæði þegar ákvarðanir eru teknar og neitunarvald í þeim málum þar sem ESB krefst einróma samþykkis.

Þar liggur lýðræðishallinn. Við innleiðum reglur sem móta atvinnulíf og daglegt líf fólks, en íslenskur almenningur og fulltrúar hans hafa ekki sama rétt til að taka þátt í mótun þeirra.

Þegar andstæðingar ESB tala um Evrópuher er líka rétt að hafa í huga að lykilákvarðanir um sameiginlega utanríkis- og öryggisstefnu ESB eru teknar með einróma samþykki. Ísland sæti þar við borðið og engin slík ákvörðun færi í gegn gegn vilja Íslands. [5]

Þeir sem njóta mest góðs af fákeppni, háum framlegðarhlutföllum og krónukerfi sem heldur erlendum samkeppnisaðilum frá hafa litla ástæðu til að vilja breytingar.

Við sjáum sama viðbragð þegar reynt er að setja sanngjarnari veiðigjöld eða takmarka óhóflega álagningu. Þá er hver breyting kölluð árás á atvinnulífið, jafnvel þótt kostnaðurinn enda að lokum á almenningi.

Það er sagt að við njótum nú þegar alls þess sem Evrópusamstarfið geti fært okkur. En það stenst ekki.

EES hefur ekki leyst vaxtavandann, gjaldmiðilsvandann eða fákeppnina. Meginvextir Seðlabanka Íslands eru nú 7,75% [6], á meðan meginendurfjármögnunarvextir ECB eru 2,40%. [7]

Matvara á Íslandi er 55% dýrari en að meðaltali í ESB. [8]

ESB-aðild myndi ekki sjálfkrafa byggja íbúðir fyrir okkur eða eyða íslenskri fákeppni. En hún myndi breyta forsendunum.

Með evru, minna gjaldeyrisflækjustigi og fullri aðild að ESB yrði Evrópusamstarfið ekki bara aðgangur íslenskra fyrirtækja að mörkuðum erlendis. Það gæti líka orðið raunhæfari leið fyrir erlenda banka, tryggingafélög, verslanir, flutningsaðila og aðra þjónustuaðila til að koma hingað og keppa um viðskipti almennings.

Það myndi ekki eyða fákeppni með töfrasprota. En það myndi veikja þá vernd sem krónan, gjaldeyrisáhættan og einangraður markaður veita fáum innlendum aðilum í dag.

EES gaf fyrirtækjunum aðgang að mörkuðum úti í Evrópu. ESB-aðild gæti loksins gert Evrópu aðgengilegri hér heima — fyrir almenning, neytendur og nýja samkeppni.

Höfundur er stafrænn hönnuður og áhugamaður um samfélagsmál.

Heimildir

[1] Rannsóknarnefnd Alþingis um bankahrunið

https://www.rna.is/media/skjol/RNAvefurKafli21Enska.pdf?%20

[2] HMS um þróun íbúðaverðs

https://hms.is/skyrslur/manadarskyrsla-april-2026?

[3] BHM um álagningu á nýbyggingar

https://www.bhm.is/greinar/byggingaverktakar-tvofalda-hverja-kronu

[4] EFTA um EES og aðkomu EES-ríkja

https://www.efta.int/eea-relations-eu/qa-about-eea-agreement

[5] Council of the European Union – Unanimity

https://www.consilium.europa.eu/en/council-eu/how-does-the-council-vote/unanimity/?

[6] Seðlabanki Íslands um meginvexti

https://cb.is/news-and-publications/article/statement-of-the-monetary-policy-committee-2026-05-20

[7] ECB um meginendurfjármögnunarvexti

https://data.ecb.europa.eu/key-figures/ecb-interest-rates-and-exchange-rates/key-ecb-interest-rate

[8] Samkeppniseftirlitið um matvöruverð

https://www.samkeppni.is/utgafa/frettir/islendingar-greida-55-prosent-haerra-verd-fyrir-matvoru-en-ibuar-esb/