STEM ævin­týrið á Ís­landi: Lausn við PISA-vandanum eða tákn­ræn stefnu­mótun?

Niðurstöður íslenskra nemenda í alþjóðlegu PISA könnuninni hafa á síðustu árum orðið eitt stærsta umræðuefni íslenskra menntamála. Sérstaklega hafa niðurstöður í stærðfræði og náttúrufræði valdið áhyggjum þar sem þær standast ekki samanburð við árangur annarra Norðurlandaþjóða. Í kjölfarið hefur aukin áhersla á STEM greinar (vísindi, tækni, verkfræði og stærðfræði) verið kynnt sem lykillausn á vandanum.

Markmiðið er að efla færni nemenda í raungreinum, bæta árangur í alþjóðlegum samanburði og tryggja betur undirbúið vinnuafl fyrir tæknivætt samfélag framtíðarinnar. STEM hefur þannig orðið miðlægt hugtak í umræðu um framtíð íslensks menntakerfis.

En spurningin er hvort STEM áherslan sé raunveruleg lausn á flóknum vanda eða hvort hér sé fyrst og fremst um að ræða táknræna stefnumótun sem svar við neikvæðri umræðu um PISA.

Kreppuhugsun og einfaldar lausnir

Fræðimenn hafa bent á að kreppuorðræða í menntun geti haft mikil áhrif á stefnumótun. Þegar talað er um menntakerfið sem kerfi í kreppu skapast þrýstingur á stjórnvöld að sýna skjót og sýnileg viðbrögð. Slíkt leiðir oft til þess að einfaldar og mælanlegar lausnir verða ráðandi til dæmis aukin áhersla á grunnfærni, tæknivæðingu og staðlað námsmat.

Í þessu samhengi hefur STEM orðið að ákveðnu lykilhugtaki í menntastefnu. Hugmyndin er einföld og auðskiljanleg: meiri áhersla á stærðfræði og vísindi eigi að skila betri árangri í PISA og styrkja samkeppnishæfni Íslands. Slík nálgun getur þó einnig þrengt sýnina á hlutverk menntunar með því að leggja ofuráherslu á það sem auðvelt er að mæla á kostnað þátta eins og sköpunar, gagnrýninnar hugsunar og félagslegs náms.

STEM sem hluti af alþjóðlegri þróun

Þróunin á Íslandi er ekki einsdæmi heldur hluti af víðtækri alþjóðlegri stefnumótun undir áhrifum OECD og alþjóðlegra mælinga á borð við PISA. Í mörgum löndum hafa niðurstöður PISA verið notaðar ekki aðeins til að meta námsárangur heldur einnig til að skilgreina hvaða breytingar teljast nauðsynlegar í menntakerfinu. Í kjölfarið hefur aukin áhersla verið lögð á STEM greinar sem taldar eru styðja við samkeppnishæfni ríkja og þarfir atvinnulífsins.

Þessi þróun sýnir hvernig PISA hefur í auknum mæli orðið að stjórntæki í menntamálum. Slakar niðurstöður í stærðfræði og náttúruvísindum eru oft túlkaðar sem vísbending um efnahagslegan eða tæknilegan veikleika samfélaga og STEM því kynnt sem lausn sem geti styrkt stöðu ríkja í alþjóðlegri samkeppni. Á sama tíma hefur verið bent á að hætta sé á yfirborðskenndum umbótum þegar ríki taka upp STEM áherslur án þess að taka mið af eigin aðstæðum, menningu eða raunverulegum þörfum skólakerfisins. Þá getur áherslan orðið meira táknræn en raunveruleg og falist fremur í því að sýna viðbrögð við alþjóðlegum samanburði en að ráðast í djúpstæðar umbætur á menntakerfinu sjálfu.

Raunveruleg vandamál enn óleyst

Á sama tíma og STEM hefur fengið aukið vægi í stefnumótun hefur gagnrýni komið fram um að grunnvandamál íslenska skólakerfisins séu enn að miklu leyti óleyst.

Þrátt fyrir fjölmargar tillögur um aukna STEM áherslu virðist skorta skýrar aðgerðir til að laða fagmenntað fólk inn í raungreinakennslu, tryggja fjármagn til að halda úti kennslu í fámennum raungreinaáföngum í framhaldsskólum og verklegri kennslu. Því hafa margir bent á að hætta sé á að STEM verði fyrst og fremst orðræða án raunverulegrar innistæðu.

Þetta endurspeglar það sem kallað hefur verið táknræn stefnumótun þar sem stjórnvöld kynna sýnilegar lausnir sem auðvelt er að miðla til almennings án þess að ráðast í djúpstæðar breytingar á kerfinu sjálfu.

PISA sem pólitískt afl

Niðurstöður úr alþjóðlegum könnunum eins og PISA hafa orðið mjög áhrifamiklar í stefnumótun ríkja. Slakar niðurstöður skapa pólitískan þrýsting og kalla á skjót viðbrögð.

Í slíkum aðstæðum getur orðið til gjá milli orðræðu og raunveruleika. Áhersla á STEM verður þá að sýnilegri lausn sem stjórnvöld geta vísað til sem sönnun þess að gripið sé til aðgerða, jafnvel þótt undirliggjandi vandamál eins og fjárskortur og kennaraskortur séu áfram óleyst.

Nýr markaður fyrir STEM

Aukin STEM áhersla hefur einnig skapað ný tækifæri fyrir einkaaðila. Alþjóðlega hefur þróunin ýtt undir vöxt fyrirtækja á sviði menntatækni, námsmats og stafrænnar kennslu sem bjóða lausnir sem eiga að bæta árangur nemenda í STEM greinum.

Á Íslandi hefur þessi þróun meðal annars birst í stofnun fyrirtækisins STEM Ísland árið 2023. Fyrirtækið hefur gert samstarfssamning við Háskóli Íslands um þróun STEM/STEAM-vistkerfa á landsvísu.

Markmiðið er að efla samstarf skóla, atvinnulífs og samfélags um menntun í raun- og tæknigreinum. Samstarfið vekur þó jafnframt spurningar um hlutverk einkaaðila í mótun menntastefnu og hvort aukin markaðsvæðing menntunar sé að verða hluti af þróuninni.

Gagnrýnendur hafa bent á mikilvægi þess að fagleg sjónarmið og þarfir skólastarfs ráði ferðinni fremur en nýr markaður fyrir STEM lausnir og stefnumótunarhugtök.

STEM sem hluti af alþjóðlegri orðræðu

Hugtakið STEM á rætur að rekja til stefnumótunar í Bandaríkjunum þar sem það var þróað til að mæta þörf fyrir sérhæft vinnuafl í tækni- og vísindagreinum. Síðar hefur hugmyndafræðin orðið hluti af alþjóðlegri menntaumræðu, meðal annars í gegnum OECD og alþjóðlegar mælingar á borð við PISA.

Þar með er STEM ekki aðeins kennslufræðilegt hugtak heldur einnig pólitískt og efnahagslegt verkefni sem tengist hugmyndum um hagvöxt, nýsköpun og alþjóðlega samkeppni.

Mikilvægi STEM greina fyrir framtíðarþróun samfélags og atvinnulífs er óumdeilt. Til að mæta vaxandi þörf fyrir þekkingu og færni á þessum sviðum þurfa íslensk stjórnvöld að ráðast í markvissar og langtímamiðaðar fjárfestingar sem styrkja nám og kennslu í STEM greinum.

Þrátt fyrir aukna umræðu um STEM er ástæða til að spyrja hvort áhersla stjórnvalda á málaflokkinn endurspegli raunverulegan vilja til umbóta eða sé fyrst og fremst hluti af pólitískri orðræðu. Án markvissrar fjárfestingar í námi og kennslu STEM greina er hætt við að STEM verði áfram hentugt slagorð í umræðu um slakan árangur í PISA rannsóknum fremur en drifkraftur raunverulegra umbóta í íslensku menntakerfi.

Höfundur er framhaldsskólakennari, háskólanemi og móðir.