Opið bréf til for­manns utan­ríkis­mála­nefndar

Hr. formaður utanríkismálanefndar Alþingis,

Pawel Bartoszek.

Reykjavík, 19. maí 2026.

Sæll og blessaður.

Mig langar til – í krafti þekkingar minnar á rannsóknaraðferðum – að benda þér á að spurningin í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst n.k. felur enn þá, eftir meðferð utanríkismálanefndar, í sér fullyrðingu. Hún felst í orðunum „að hefja á ný“. Ég hef áður látið í ljós þá skoðun að mjög erfitt sé að mæla afstöðu fólks til ákveðinna mála, jafnvel þótt um hlutlausa og fræðilega skoðanakönnun sé að ræða. En þegar um þjóðaratkvæðagreiðslu er að ræða í hápólitísku máli vandast málið. Það skiptir alltaf meginmáli hvernig spurningin sem mælitæki er orðuð. Og hún verður aldrei orðuð þannig að hún verði óyggjandi mælitæki – að ekki sé nú minnst á að spurningarinnar er aldrei spurt í tómarúmi; fjöldi ytri atriða hafa áhrif á svör.

Ég fullyrti á félagsmiðlum þegar þingsályktunin var lögð fram á Alþingi að ekki mætti – að minnsta kosti ekki í fullkomnum heimi – vera fullyrðing í hreinum rannsóknarspurningum. Þannig gengi ekki að hafa orðin „halda áfram“. Aðrir fræðimenn hafa tekið undir þetta. Hið sama gildir um að „hefja á ný“. Óskiljanlegt er hvernig utanríkismálanefnd styður það orðalag þegar fyrir liggur hlutlaus tillaga þar sem segir „ganga til“ sem lýsir því sem gera á.

Með tillögu sinni tekur utanríkismálanefnd þá áhættu að kjósendur velji svar við spurningunni á grundvalli hugrenningartengsla við samningsviðræður sem fóru fram fyrir tæplega einum og hálfum áratug og tókust ekki. Niðurstaða þeirrar tilraunar koma sjálfri spurningunni samt ekki við með nokkrum beinum hætti. Hugrenningatengsl skapast við ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur sem tapaði að lokinni setu sinni kosningum sögulega. Spurningin er einfaldlega aðferðafræðilega röng. Rökstyðja má að verulega neikvæðari svör fáist við spurning með „að hefja á ný“ en fengjust með spurningu með „að ganga til“. Af hverju vill meirihluti utanríkismálanefndar taka þessa áhættu – vill hún neikvæðara svar en annars yrði meðan minnihluti nefndarinnar vill jákvæðara svar?

Ég legg hiklaust til að meirihluti utanríkismálanefndar geri tillöguna með orðalaginu „að ganga til“ að sinni og dragi til baka breytingartillöguna á þingskjali 1183 (meiri- og minnihlutaáliti utanríkismálanefndar).

Svo ég segi nú allt í sama orðinu þá vil ég benda á að þjóðaratkvæðagreiðslur eru mjög viðkvæmar fyrir ytri áhrifum. Alltaf er hætt við að kosið sé um annað en spurt er um – þetta er umfram almennar hættur í hlutlausum rannsóknum – sem eru ærnar og hafa erfiðleikar í megindlegum rannsóknum að litlu leyti verið raktir hér. Þannig gæti ánægja með ríkisstjórnina aukið líkur á já-svari 29. ágúst og atburðir eins og lækkun verðbólgu og vaxta – meðan óánægja með ríkisstjórnina og slæm staða í fjármálum heimilanna gætu aukið líkur á nei-svari.

Þannig er ekki á vísan að róa að svör þjóðarinnar við spurningunni 29. ágúst n.k. endurspegli einvörðungu afstöðu hennar til þess hvort ganga eigi til samninga við ESB – og mikilvægt að spurningin skapi hugrenningatengsl við það sem til stendur að gera fremur en fullyrðingar um það sem þegar hefur verið gert.

Vinsamlegast,

Dr. Haukur Arnþórsson,

stjórnmálafræðingur með stjórnsýslu sem aðalviðfangsefni,

ReykjavíkurAkademíunni,

Hafnarstræti 5,

101 Reykjavík.

Höfundur er stjórnmálafræðingur með stjórnsýslu sem aðalviðfangsefni.