Viljum við að fatlað fólk komist um á eigin for­sendum?

Frá því 2001 hafa sveitarfélögin átt kost á veglegum styrkjum frá ríkinu til úrbóta í aðgengismálum. Þrátt fyrir háværa umræðu um vanfjármögnun í málaflokki fatlaðs fólks fóru tæpar 120 milljónir króna forgörðum á árunum 2021-2024. Eftirspurnin eftir styrkjunum var of lítil.

Mikil vitundarvakning í aðgengismálum

Við höfum lyft grettistaki í aðgengismálum undanfarin ár. Haraldur Þorleifsson átti frumkvæðið að Römpum upp Ísland átakinu sem var vel stutt af fjölda fyrirtækja, félagasamtaka og einstaklinga ásamt ríkisstjórninni og sveitarfélögum víða um land.

Það hefur verið einstaklega ánægjulegt að taka þátt í verkefninu og verða vitni að þeirri vitundarvakningu sem hefur orðið í samfélaginu. Reistir voru 1756 rampar sem hafa gjörbreytt möguleikum fatlaðs fólks á að komast um, sinna daglegum athöfnum og njóta lífsins á við annað fólk. Öll höfum við fengið betri skilning á því hversu hamlandi það er fyrir hreyfihamlað fólk að komast ekki leiðar sinnar og þurfa stöðugt að óska eftir aðstoð við einfalda hluti eins og að komast inn í búðir eða fara út að borða.

Nú er komið að sveitarfélögunum

Römpum upp Ísland lauk formlega í mars 2025. Það er því afskaplega mikilvægt að sveitarfélögin taki við keflinu og stuðli áfram að bættu aðgengi með öflugum hætti. Sveitarfélögin gegna nú þegar lykilhlutverki í aðgengismálum þar sem þau bera ábyrgð á bæði skipulagsmálum og eftirliti með framkvæmdum.

Ríkisstjórnin studdi Römpum upp Ísland með 200 milljóna króna framlagi á fjögurra ára tímabili. Það hefur kannski ekki farið jafn hátt, en sveitarfélögunum standa einnig til boða veglegir styrkir frá Jöfnunarsjóði til úrbóta á aðgengi fyrir fatlað fólk.

Ríkið gaf vilyrði fyrir allt að 778 milljónum króna á tímabilinu 2021-2024, sem nýta mátti til að bæta aðgengi að byggingum, almenningssamgöngum, útisvæðum og almannagörðum og einnig til aðlögunar á vinnustöðum fatlaðs fólks. Styrkirnir nema allt að helmingi framkvæmdakostnaðar á móti sambærilegu framlagi sveitarfélaganna. Átakið er unnið í nánu samstarfi við ÖBÍ réttindasamtök.

Er aðgengið best fyrir vestan?

Framtakið hefur skilað sér í fjölda góðra verkefna, eins og til dæmis bættu aðgengi að skólum og leikskólum, leiksvæðum, útisvæðum, sundlaugum og húsnæði á vegum sveitarfélaganna. Eftirspurnin eftir styrkjunum hefur hins vegar ekki verið næg. Þrátt fyrir að fjöldi sveitarfélaga nýti sér styrkina til fulls hefur hluti fjármagnsins hreinlega gufað upp þar sem sum sveitarfélög og jafnvel heilu landshlutarnir hafa látið liggja á milli hluta að sækja um.

Sveitarfélögin á Vestfjörðum áttu til dæmis kost á tæplega 20 milljóna króna styrkjum á tímabilinu 2023-2024 en sóttu sér þá ekki. Kannski eru aðgengismálin bara í skínandi lagi fyrir vestan?

Það sama á við um Suðurnesjabæ, sem hefur látið sér 15 milljónir úr greipum renna, en sveitarfélagið hefur ekki sótt um eina einustu krónu í aðgengisstyrki. Samtals misstu Suðurnesjabær, Borgarbyggð, Hvalfjarðarsveit, Grindavíkurbær og sveitarfélögin á Vestfjörðum af styrkjum upp á 46 milljónir á árunum 2023-2024, en ekkert þeirra sótti um styrki á tímabilinu.

Fyrstu tvö árin stóðu sveitarfélögunum 363 milljónir til boða, en einungis 309 milljónum var úthlutað. 2023 til 2024 var upphæðin 415 milljónir, en af þeim var 352 milljónum ráðstafað. Samtals hafa sveitarfélögin því orðið af 117 milljónum króna frá árinu 2021 sem nýta hefði mátt til framkvæmda fyrir 234 milljónir eða meira. Það munar um minna.

Fjármagn í boði til frekari úrbóta

Það þýðir hins vegar ekkert annað en að líta fram á veginn. Við viljum nýta tækifærið í aðdraganda kosninga til að hvetja sveitarfélögin til að fullnýta það fjármagn sem í boði er til úrbóta í aðgengismálum. Í ljósi erfiðrar fjárhagsstöðu sveitarfélaganna hlýtur það að vera eftirsóknarvert að fá fjármagn til framkvæmda sem eru bæði atvinnuskapandi og þjóðhagslega hagkvæmar. Bætt aðgengi á 50% afslætti!

Í febrúar 2025 tilkynnti ríkisstjórnin um 464 milljóna króna framlag til úrbóta á aðgengi á árunum 2025-2026. Einungis 111 milljónum hefur verið ráðstafað til þessa og því eru hvorki meira né minna en 353 milljónir eftir í pottinum. Til viðbótar hefur Jöfnunarsjóður fengið heimild til að styrkja sveitarfélög um allt að fimm milljónir króna í tengslum við kaup og uppsetningu á lyftum, sem geta haft gríðarlega þýðingu fyrir aðgengi fatlaðs fólks.

Nýtum fjármagnið til fulls

Í lokin má kannski vekja athygli á því að á þessu ári standa sveitarfélögunum á Vestfjörðum til boða 18 milljónir króna í styrki, sveitarfélögunum í Borgarfirði 5,5 milljónir og Hvalfjarðarsveit rúmar 4 milljónir. Með réttu aðgengisverkefnunum getur Suðurnesjabær náð sér í rúmlega 8 milljóna króna styrki fyrir lok árs.

Jöfnunarsjóður hefur með styrkjunum skapað hvata til úrbóta í aðgengismálum fyrir 2,5 milljarða eða meira. Það er mjög vel að verki staðið, en að sama skapi eru það vonbrigði að tækifærin til að bæta aðgengi séu ekki nýtt til fulls. Þörfin á úrbótum er augljóslega til staðar – líka fyrir vestan.

Nýtum fjármagnið til fulls, það er góð stjórnsýsla.

Þuríður Harpa Sigurðardóttir, formaður Sjálfsbjargar, landssambands hreyfihamlaðra.

Harpa Cilia Ingólfdóttir, sérfræðingur í aðgengismálum og formaður Sjálfsbjargar á höfuðborgarsvæðinu.