Gervi­greind og full­veldi

Í grein Loga Einarssonar, ráðherra menningar, nýsköpunar og háskóla, hér á Vísi þann 25. mars sl. kom fram að samtöl séu í gangi við leiðandi alþjóðlegt fyrirtæki um þróun íslensks gervigreindarmállíkans. Samstarfið miðar að því að sérþjálfa risamállíkan sem hýst yrði á Íslandi. Sérstaklega yrði hugað að íslenskri tungu og menningu við þjálfun þess. Áformin hafa verið kennd við „fullveldisgervigreind“ (e. Sovereign AI) og eiga sér hliðstæðu í öðrum löndum sem hafa áhyggjur af öryggi sínu og sjálfstæði gagnvart erlendum tæknirisum, einkum bandarískum.

Við undirrituð, sem höfum starfað um árabil við þróun máltækni og gervigreindar fyrir íslensku hjá fyrirtækinu Miðeind, fögnum þessum áformum. Við teljum þau vera í þágu þjóðaröryggis og geta jafnframt, ef vel tekst til, orðið lyftistöng fyrir innlenda þekkingu og færni á þessu mikilvæga og hraðvaxandi sviði. Þá teljum við vera töluverð tækifæri til að bæta þjónustu og hagræða, bæði hjá hinu opinbera og á einkamarkaðnum, ef innlend gervigreind sem er fær í íslensku máli og þekkir til íslenskrar menningar og sögu er í boði á hagstæðum kjörum.

Við bendum á að betri sátt gæti náðst um framlög texta og annars efnis til þjálfunar slíks líkans á innlendum forsendum, fremur en til erlendra tæknifyrirtækja. Þá má minna á að ekki er gefið að erlendum líkönum muni fara fram í íslensku. Dæmi eru um að þekktum líkönum hafi ítrekað farið aftur milli útgáfa, samkvæmt mæliprófum Miðeindar.

Loks má nefna að notkun lokaðra erlendra gervigreindarlíkana (svo sem ChatGPT, Claude, Gemini og Grok) er ekki ókeypis. Úr landi fer þegar allnokkur „gervigreindarskattur“ sem fyrirséð er að muni hækka hratt á komandi árum með aukinni notkun gervigreindarverkfæra.

Með „fullveldisgervigreind“ er ekki stefnt að því að búa til líkan sem yrði samkeppnisfært á öllum sviðum við leiðandi erlend líkön; slíkt markmið er óraunhæft. Eftir sem áður má reikna með að forritarar noti til dæmis Claude Opus eða álíka líkön til að hjálpa sér að smíða hugbúnað, og að almenningur hafi ChatGPT-app í símanum hjá sér. En það er raunhæft markmið að íslenskt líkan, hýst í öruggu umhverfi innanlands, gæti orðið besta fáanlega líkanið hvað það varðar að skilja og mynda íslenskan texta, og að hafa staðgóða þekkingu á íslenskri menningu, lögum, gildum og sögu. Þeir eiginleikar nægja til að gera líkanið að besta fáanlega kosti fyrir fjölbreytt viðföng, til dæmis í stjórnsýslu og í heilbrigðis-, mennta- og dómskerfi, að ekki sé minnst á verkefni á sviði öryggis- og varnarmála.

Sum viðföng máltækni og gervigreindar eru og verða viðkvæms eðlis. Þar er unnið með trúnaðarupplýsingar á borð við sjúkraskrár og endurrit yfirheyrslna lögreglu. Þá skiptir máli að meðferð og vinnsla gagna sé að öllu leyti í samræmi við Evrópureglur um persónuvernd og gagnaöryggi – og uppfylli okkar eigin kröfur um að viðkvæm gögn séu geymd og unnin innan landsteinanna en ekki send um sæstrengi til vinnslu víða um lönd.

Að okkar mati er farsælasta leiðin til uppbyggingar fullveldisgervigreindar sú að finna birgja og samstarfsaðila í verkefnið sem uppfyllir m.a. eftirfarandi skilyrði:

Birginn hefur þegar á að skipa stóru, vel samkeppnisfæru og nægilega öflugu risamállíkani, helst undir opnum hugbúnaðarleyfum, sem notað yrði sem grunnur að íslenskri lausn.

Grunnlíkanið sé þjálfað í samræmi við evrópskar kröfur og endurspegli evrópsk gildi.

Birginn sé reiðubúinn að vinna með innlendum aðilum að áframhaldandi forþjálfun líkansins á íslenskum gögnum. Hafa ber í huga að þjálfun stórra mállíkana með hundruð milljarða stika er sambland af vísindum og list og alls ekki auðvelt viðfangsefni. Teymi með reynslu af slíku eru ekki á hverju strái á heimsvísu (og mjög upptekin, þar sem þau finnast).

Birginn sé reiðubúinn að þjálfa og aðstoða innlend teymi þannig að þau geti í framhaldinu bjargað sér sjálf um áframhaldandi þróun, sérþjálfun og viðhald.

Birginn geti lagt til vélbúnað til forþjálfunar, enda er þjálfun stórs líkans afar reikniaflsfrek, og aðgangur að miklu reikniafli getur verið torsóttur. Ekki er nauðsynlegt að slík þjálfun eigi sér stað innanlands.

Unnt sé að keyra líkanið innanlands í eins mörgum eintökum og þurfa þykir, einnig í sérþjálfuðum útgáfum, svo sem innan dómskerfis eða á sviði öryggis og varna. Það athugist að mun umfangsminni vélbúnað þarf til að fínþjálfa eða keyra fullþjálfað líkan í notkun en til að forþjálfa það.

Mögulegt sé, og gert ráð fyrir frá upphafi, að uppfæra fínþjálfuð og sérþjálfuð líkön þegar ný og endurbætt grunnlíkön koma út frá birgja, án þess að nauðsynlega þurfi að hefja fínþjálfun frá byrjunarreit.

Búið sé þannig um hnúta að jafnvel þótt hætt yrði samstarfi við birgjann af einhverjum ástæðum yrði hægt að halda áfram með líkanið sjálfstætt, eða skipta um grunnlíkan með lágmarks fyrirhöfn.

Það er kostur ef birginn getur auk líkansins sjálfs lagt fram ýmis konar stoðhugbúnað, svo sem þjálfunarumgjörð, spjallumhverfi, þjón fyrir forritaskil með tilheyrandi öryggis- og aðgangsstjórnun, o.s.frv. Einnig ef birginn getur útvegað fjölhátta líkön ef og þegar þurfa þykir, svo sem fyrir talgreiningu og -gervingu, ljóslestur og myndvinnslu.

Þá er mikilvægt að birginn lúti ekki lögsögu ríkja sem óttast er að gætu – leynt eða ljóst – skert eða lokað á vinnslu mikilvægra íslenskra gervigreindarviðfanga með valdboði ef upp kæmu viðsjár á alþjóðavettvangi.

Ef það tekst að uppfylla þessi skilyrði, sem við teljum vel mögulegt, standa allar líkur til þess að verkefni um íslenska fullveldisgervigreind skili þeim árangri sem að er stefnt: bættri þjónustu, hagræðingu, stuðningi við íslenska tungu og menningu, uppbyggingu þekkingar á lykilsviði með afleiddum nýsköpunaráhrifum, og auknu öryggi á viðsjárverðum tímum.

Höfundar eru framkvæmdastjóri og stjórnarformaður Miðeindar ehf.