Klíkur, kunnings­skapur og brostið traust á Nesinu

Seltjarnarnesi er oft lýst sem litlu og lágu — næstum saklausu þegar kemur að stjórnsýslu og ákvarðanatöku. Þar virðist allt í föstum skorðum, snyrtilegt og stillt. En undir þessari sléttu yfirborðsmynd leynast aðrar sögur; sögur sem hvísla frekar en hrópa. Sögur sem vert er að hlusta eftir.

Í þessu samfélagi hefur tengslanetið fengið óeðlilegt vægi; bæjarstjórinn aðeins „one phone call away“ eins og hann orðar það sjálfur. Það er ekki endilega það sem þú veist eða getur, heldur hvern þú þekkir — og jafnvel hvern sá aðili þekkir. Keðja kunnugleika verður að lykli sem opnar dyr, meðan hagsmunum annarra er varpað fyrir róða, eins og dæmi sem rakin eru hér að aftan gefa skýrlega til kynna. Þannig myndast ósýnileg röð, þar sem sumir ganga beint inn og njóta meðan aðrir standa eftir úti í kuldanum, ráðvilltir og reiðir.

Það sem gerir þessa mynd þyngri en tárum tekur, er þögnin. Þögn þeirra sem sjá, skilja og vita, en grípa ekki inn í. Þögnin er ekki hávær, en hún er áhrifarík. Hún tekur þátt í því að viðhalda ástandinu, nærir það jafnvel. Og þegar þeir sem lengi hafa fylgst með, án þess að gera neitt, lenda sjálfir í kerfinu og ólögmætinu, finna þeir hvernig þessi þögn snýst gegn þeim. Það er sú reynsla sem ég er að lýsa. Þá breytist uppsöfnuð fjarlæg gremja í persónulega reynslu — og skömmin læðist aftan að manni fyrir að hafa þagað allan þennan tíma.

Samt er ákveðin kaldhæðni í því fólgin að þegar loks er risið upp gegn þessari spillingu eru það oft aðeins þeir sem hafa bolmagn til þess — fjárhagslegt svigrúm, tíma og tengsl til að berjast við spillt stjórnvald. Aðrir eru kaffærðir. Þeir geta nefnilega staðið í langvinnum deilum við kerfið, krafist svara og þrýst á réttlæti. Það á við um mig; en hvað með alla hina, sem hafa ekki sama bakland? Þeir verða oftar en ekki undir; kaffærðir. Þögnin er þeirra óvinur.

Þannig er spillingin hvorki gróf né augljós. Hún er frekar fínleg – næstum kurteis. Hún birtist í forgangsröðun, í símtölum, óformlegum samskiptum og bakdyraleiðum, í því hver fær tækifæri og hver ekki. Hún er ekki endilega augljóst brot á lögum – heldur miklu frekar skýrt brot á trausti.

Og þegar menn svo finna loks orð yfir reynslu sína, er það oft ekki af stolti, heldur af þörf. Þörf til að segja frá, því þögnin, þegar allt kemur til alls, er öflugasti bandamaður hins óheilbrigða ástands. Spillingin þrífst best í þögninni.

Undirritaður hefur lengi fylgst með þessu ástandi á Nesinu, án þess að segja orð. Þegar ég lenti svo sjálfur í kerfinu snerist þögnin gegn mér — þ.e. ég fékk að reyna sama mynstrið og ég hafði áður horft upp á, þegjandi, án þess að gera neitt.

Ég er ekki einn í þessu. Annar aðili sem ég hef rætt við hefur líka fengið nóg og ákveðið að gera eitthvað í málunum. Af þeim ástæðum höfum við, reyndar hvor í sínu lagi, leitað til Umboðsmanns Alþingis annars vegar um að embættið hefji frumkvæðisrannsókn á stjórnsýslunni á Nesinu og hins vegar hefur verið óskað eftir sjálfstæðri rannsókn innviðaráðuneytis á starfsháttum skipulags- og byggingaryfirvalda sama sveitarfélags.

Þegar við loks bárum saman reynslu okkar af samskiptum við bæinn, blasti nefnilega við okkur sama mynstrið. Í öðru tilvikinu hafði velgjörðarmaður bæjarins byggt langt umfram heimildir á lóð sinni — svo nemur hundruðum fermetra, á rándýrum stað við hafið— og þegar æðra stjórnvald gerði loks athugasemdir við framkvæmdina brást bærinn við með því að reyna að aðlaga reglurnar að framkvæmdum á lóðinni, eftir á. Í samræmi við markmið bæjarins um að breyta reglunum eftirá var hinum brotlega sent bréf þar sem hann var spurður, af bæði hógværð og undanlátssemi, hvort hann vildi ekki heldur fá gildandi deiliskipulagi breytt en að standa í þrætum – það væri þægilegra. Með öðrum orðum að reglunum yrði breytt afturvirkt fyrir hinn brotlega.

Í hinu málinu heimilaði bærinn byggingu sem ekki féll á neinn hátt að nágrenninu, reyndar á fölskum forsendum. Byggingin breyttist svo smám saman eftir því sem misserin liðu. Byggingin óx á teikniborðinu, samhliða því að gerðar voru breytingar á gildandi deiliskipulagi þannig að skipulagið passaði fyrir hana, þrátt fyrir ítrekuð og formleg mótmæli íbúa.

Tvö ólík mál, en sömu viðbrögð; sama mynstrið – eða eins og áður; sveigjanleiki fyrir suma, en stífleiki fyrir aðra – í andstöðu við grundvallarreglu um jafnræði borgaranna. Það var á þessum tímapunkti sem báðum aðilum varð algerlega ljóst að málið snerist ekki um einstök tilvik — heldur væri um að ræða kerfisbundið mynstur í stjórnsýslunni á Nesinu – og eitthvað yrði að gera.

Það er afstaða mín að þegar brotum er mætt af stjórnvaldi með tillitssemi, en kröfum um réttlæti með tregðu og hroka, er ljóst að eitthvað mikið og alvarlegt er að. Þegar tveir óháðir aðilar, í sitthvoru málinu, rekast á sömu viðbrögð, sömu forgangsröðun, sömu háttsemi og sömu niðurstöður í sambærilegum málum, er ekki lengur hægt að líta á hegðunina sem tilviljun, heldur verður að meta hana sem kerfisbundið óheilbrigt mynstur; mynstur sem krefst bæði rannsóknar og svara.

Þegar stjórnsýsla sveitafélags verður aðeins „eitt símtal í burtu“ fyrir suma, en lokað sund fyrir aðra, er jafnræðið rofið. Þegar reglur eru sveigðar fyrir tengda aðila, en beitt af hörku gagnvart öðrum, er traustið brotið. Og þegar yfirvöld, þ.e. stjórnsýsla og kjörnir fulltrúar, bregðast reglulega við beiðnum um réttlæti með þögn, hiki eða undanbrögðum, til þess að gæta hagsmuna útvalinna, er vandinn ekki lengur eitt tilvik — heldur kerfið sjálft og starfshættir þess.

Það er mín afstaða að annaðhvort gildi reglur fyrir alla, eða þær gilda ekki. Og ef þær gilda ekki, þá er það ekki aðeins stjórnsýslan sem hefur brugðist — heldur traustið sem samfélagið byggir á. Það er af þeim ástæðum sem ákveðið hefur verið að leita á náðir æðra stjórnvalds og Umboðsmanns Alþingis, til þess að tryggt verði að upplýst verði um, með sjálfstæðum og gegnsæjum rannsóknum, hvort og þá hvernig brotið hefur verið gegn réttindum tveggja borgara á Nesinu. Við þetta ástand verður nefnilega ekki lengur unað. Þögnina verður að rjúfa.

Höfundur er íbúi á Nesinu.