Er ekki kominn tími til að afskrímslavæða báknið í Brussel?

Ósjaldan hef ég heyrt þau rök gegn Evrópusambandinu að því fylgi of mikið regluverk, sem hefti nýsköpunargleði, hagsæld, og tækniframfarir. Um leið er oft vísað til frelsisins sem ríkir vestanhafs þar sem afskipti stjórnvalda eru takmörkuð og slíkri stefnu líkt við hreina draumsýn. Sem ung kona, hef ég aðra sýn á málið.

Þegar ég tala við jafnaldra mína - Evrópusinnaða eða ekki - finn ég fyrir þeim mikla kvíða og óvissu sem ungmenni upplifa í tengslum við framtíðina. Þar leikur ör vöxtur tækniframfara, ekki síst gervigreindar, stórt hlutverk.

Við glímum við ótta um framtíð okkar og spyrjum okkur sjálf hvað verði um hinar ýmsu starfsgreinar, hvaða þættir daglegs lífs verði bráðum undirlagðir af tækni og gervigreind, og hreinlega hvort hinn náttúrulegi heimur verði enn til staðar fyrir okkur og börnin okkar til að lifa sæmilegu lífi eftir að gagnaverin, ofneyslan, og loftslagsbreytingarnar hafa tekið sinn skerf.

Það er satt að nýsköpun og tækniframfarir skili sér oft í verðmætasköpun og gróða. Það er hins vegar einnig satt að oft, þó ekki alltaf, að slík hagsæld og slíkur gróði rati aðeins í fáeina vasa sem vilja svo sannarlega ekki deila jafnt með hinum. Það hefur líka sýnt sig að tæknirisar sem stuðlað hafa að mikilvægri nýsköpun hugsa jafnframt sjaldan um þau alvarlegu vandamál sem tæknin sáir og/eða magnar innan samfélagsins.

Þar get ég nefnt aldagamalt vandamál í glænýjum búningi: stafrænt kynbundið og kynferðislegt ofbeldi (e. tech-facilitated gender-based violence). Þar koma við sögu nýjar og gamlar leiðir til að beita fólk, einkum konur, börn og hinsegin fólk, ofbeldi, svo sem í formi djúpfalsana (e. deepfakes), hefndarkláms (e. revenge porn), neteltis (e. cyberstalking), myndrænnar misnotkunar (e. image-based abuse) og stafrænnar kynferðislegrar áreitni. Það eru margfalt fleiri tegundir ofbeldis til staðar, en samkvæmt skýrslu Sameinuðu Þjóðanna eru til yfir fjörutíu gerðir af stafrænu kynbundnu og kynferðislegu ofbeldi. Þessi fyrirbæri stigmagnast á samfélagsmiðlum sem reiða sífellt meira á tækni eins og algríma (e. algorithms) og gervigreind til að stjórna upplýsingafæði fólks.

Nýlegt dæmi er spjallmennið Grok, gervigreindarfyrirbæri auðugasta manns veraldar Elon Musk, en til gamans má geta að auðæfi hans eru metin á um 835 milljarða bandaríkjadali, sem nemur rétt ríflega 25-faldri vergri landsframleiðslu Íslands. Fyrir stuttu varð spjallmennið fyrir harðri, en fyllilega réttmætri gagnrýni fyrir að leyfa notendum að framkalla ólöglegt og kynferðislegt myndefni, án alls samþykkis fórnarlamba. Til að mynda, báðu notendur forritsins X spjallmennið um að afklæða börn og konur á myndum, þar á meðal opinberar manneskjur og stjórnmálakonur eins og Ebbu Busch, varaforsætisráðherra Svíþjóðar, sem notandi fékk Grok til að hlutgera og niðurlægja með fáeinum einföldum fyrirmælum.

Ólíkt stjórnvöldum vestanhafs, hefur Evrópusambandið brugðist við þessu ástandi. Talsmaður Framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins, Thomas Regnier, var ómyrkur í máli þegar hann fjallaði um þessi fyrrnefndu brot sem netverjar höfðu framið á Grok: „Þetta er ólöglegt. Þetta er hræðilegt. Þetta er ógeðfellt. Svona sjáum við þetta og þetta á ekki heima í Evrópu.“

Í framhaldi hóf Framkvæmdastjórn ESB rannsókn á X sem felur í sér áhættumat og mótvægisaðgerðir tæknirisans. Rannsóknin byggist á regluverki ESB varðandi stafræna þjónustu, eða Digital Services Act (DSA), en samkvæmt því bera stórir netvettvangar og fyrirtæki ábyrgð á að kerfi þeirra og tækni stuðli ekki að brotum líkt og útbreiðslu ólöglegs efnis og séu ekki ógn við grundvallarréttindi notenda. Ef reglunum er ekki fylgt, geta fyrirtæki átt von á sekt eða útilokun frá hinum evrópska markaði; sem hýsir um hálfan milljarð neytenda. Á þann hátt ýtir regluverk Evrópusambandsins undir gagnsæi fyrirtækja og að ábyrgð sé tekin fyrir hættuleg brot til að fyrirbyggja að þau eigi sér stað í framtíðinni.

Reglur eiga að vera til áður, ekki eftir, að ofbeldi á sér stað. Stjórnendur, hvort sem það eru framkvæmdastjórar tæknirisa eða stjórnvöld fullvalda ríkja, ættu að hafa hagsmuni og réttindi almennings að leiðarljósi þegar lög og reglur eru settar á stofn. Þar ættu óbreyttir borgarar, eins og þú og ég, að njóta vafans frekar en þeir sem gætu mögulega hagnast á því að líta í hina áttina á meðan brot á grundvallarmannréttindum eiga sér stað. Mannréttindi eru nefnilega ekki eitthvað sem eiga heima í neðanmálsgrein, heldur eru þau grundvallarstoð í lýðræðislegum og framsæknum samfélögum á borð við Ísland.

Þetta er eitt dæmi þar sem regluverk Evrópusambandsins hefur sett hagsmuni almennings ofar einkahagsmunum - sem er meira en hægt er að segja um fjölda annarra ríkja auk tæknirisana sjálfra. Þetta er þó ekki einangrað dæmi því ESB hefur einnig sektað tæknirisa á borð við Google og Meta sem þóttu hafa misnotað markaðsöfl til að hafa áhrif á samkeppni auk þess að hafa brotið gegn reglugerð ESB um gagnavernd (e. General Data Protection Regulation - GDPR).

Það er einnig ekki að ástæðulausu að notendur samfélagsmiðla innan Evrópu eru ekki lengur neyddir til að lesa þá löngu og illskiljanlegu langloku sem kallast öðrum orðum ‘skilmálar’ (e. Terms & Conditions), en reglur ESB þvinga fyrirtæki til að hafa skilmálana stutta og auðlesanlega. Þetta kemur í veg fyrir að notandi samþykki skilmála sem hann hreinlega skilur ekki. Þar að auki, hafa evrópskir notendur möguleikann á að slökkva á sérsniðinni tímalínu á t.d. á TikTok ‘Fyrir Þig’-síðunni (e. For-You Page), sem gefur þannig notandanum meira vald til að stjórna eigin persónugögnum og upplýsingafæðu.

Fjarri hinum stafræna heimi býr Evrópa yfir einni sterkustu neytendavernd í heimi. Til að mynda, geta evrópskir neytendur krafist bóta frá flugfélögum vegna tafa og aflýsingar flugferða, en réttindi neytenda báru sigur úr býtum eftir áralanga baráttu Evrópusambandsins við flugfélög. Hægt er að telja upp fleiri dæmi, líkt og bann á skordýraeitri og reglur um velferð starfsmanna, en ég læt þetta duga. Kjarni málsins er að hið umfangsmikla reglubákn Evrópusambandsins vinnur oft yfirvinnu við að vernda hagsmuni og réttindi almennings, þótt við áttum okkur oft ekki á því.

Að því sögðu, er ég alls ekki ósammála því að reglugerðir frá Brussel geta verið íþyngjandi og umsvifameiri en nauðsynlegt er. Því eru góðar fréttir að Evrópusambandið hefur byrjað að taka til í ‘reglugerðarbákninu’ með svokallaðri einföldunarstefnu. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins vinnur nú hörðum höndum að því að spara evrópskum fyrirtækjum og einstaklingum marga milljarða evra í stjórnsýslukostnað, auk þess að styrkja samkeppnishæfni aðildarríkja án þess að fórna efnahagslegri, félagslegri og umhverfislegri vernd.

Þessi grein er ekki skrifuð í þeim tilgangi að sýna hver raunveruleikinn er ef Ísland gengur í Evrópusambandið, enda tekur Ísland nú þegar þátt í heilmörgum reglum sambandsins í gegnum EES-samninginn. Ég vildi þó skrifa greinina til að afskrímslavæða regluverk ESB, þar sem oft er vísað í ‘báknið í Brussel’ sem einhvers konar skriffinskuófreskju sem allri framþróun stendur ógn af. Að mínu mati er regluverk oft jákvæður þáttur í þróun samfélaga og algjörlega nauðsynlegt til að koma í veg fyrir ójöfnuð og mannréttindabrot.

Sterkt regluverk verndar fólk gegn ofbeldi í raunheimum og hinum stafræna - ekki síst börn og konur. Regluverk tryggir lífsgæði Evrópubúa í gegnum staðla og viðmið. Regluverk tryggir fyrirsjáanleika og vissu fyrir nútímann og framtíðina. Reglur Evrópusambandsins, sem hafa margar verið teknar upp hér á landi, eru samþykktar af lýðræðislega kjörnum fulltrúum. Reglur geta einnig staðið vörð um mannréttindi. Mannréttindi eiga heima í Evrópu.

Þegar rýnt er í reglurnar, hefur báknið í Brussel nefnilega mikilvægan tilgang.

Höfundur er alþjóðafulltrúi Ungra Evrópusinna.