Lygin um að á Ís­landi sé nauðgunarmenning

Hluti af áróðri ýmissa kvennahreyfinga, og í sumum tilfellum stjórnvalda, er að draga upp ranga mynd af ofbeldi. Karlar eru málaðir upp sem gerendur og konur sem þolendur – þó rannsóknir staðfesti að konur og karlar séu álíka oft þolendur heimilisofbeldis.

Dómsmálaráðherra tönglast á ofbeldi gegn konum en hunsar karla. Forsætisráðherra tekur undir. Stofnanir halda úti áróðri og búið er að ljúga því að ofbeldi sé bundið við annað kynið. Sjá umfjöllun mína um lygina um kynbundið ofbeldi hér: 

Upphrópanir eins og feðraveldi, ofbeldismenn og nauðgunarmenning hafa verið hluti af áróðrinum. Öllum er ljóst að áróðurinn beinist gegn karlmönnum. Þetta er hluti af niðrandi tali gagnvart karlkyni sem hefur viðgengist ámælislaust árum saman, þar sem allir karlar eru dregnir í dilka, og fjölmiðlar og ríkisstofnanir hafa tekið fullan þátt í að bera út neikvæðar alhæfingar.

Þessi innræting um nauðgunarmenningu er komin inn í skólakerfið. Menntamálastofnun gefur út handbók fyrir kennara til stuðnings slíkum áróðri (með fulltrúa Kvenréttindafélags Íslands):

„Nauðgunarmenning er félags- og menningarlegt fyrirbæri þar sem árásargjörn hegðun karla í garð kvenna í kynferðismálum er talin eðlilegur hluti af samskiptum kynjanna. Slík menning umber og viðheldur ofbeldinu með því að loka augunum fyrir því, gera lítið úr því, afsaka það eða réttlæta.“

Í sömu áróðurs-handbók er gert lítið úr því að menn teljist saklausir sé sekt þeirra ekki sönnuð, talað um að dómstóll götunnar sé frasi sem þjóni nauðgunarmenningunni og þar birtast mun fleiri stórfurðulegar hugmyndir þeirra sem aðhyllast því að trúa konum í blindni.

Tölfræðin talar sínu máli – örlítill hópur gerenda

En skoðum tölfræðina. Lögregla gerir árlega könnun meðal almennings. Úrtakið er um 4000 manns og svarhlutfall um 45%, þó breytilegt á milli ára.

Samkvæmt tölfræði frá lögreglu síðustu 4 ár segjast um 2,1-2,6% einstaklinga hafa þolað einhvers konar kynferðisofbeldi innan hvers árs. Þetta geta einnig verið ýmis minni brot, kynferðisleg áreitni o.s.frv.

Ef við skoðum tölfræðina frá árinu 2025 sögðust 2,6% hafa þolað einhvers konar kynferðisbrot. 97,4% þjóðar höfðu enga tegund slíks ofbeldis þolað. Af þessum afmarkaða hópi sögðu 12,4% hafa þolað nauðgun. Það eru einungis 0,32% svarenda, sem sögðust hafa orðið fyrir nauðgun.

Aðrir þættir sem þarf að hafa til hliðsjónar

Það er staðfest að einhver hluti fólks segir ósatt, eða skynjar mögulega atburði með öðrum hætti en atburðarásin var. Það er þekkt að í einhverjum tilfellum fær fólk eftirsjá og fyllist reiði sem skyggir á rökhugsun. Aðrir bera upp rangar ásakanir til að hefna sín eða réttlæta eigin gjörðir.

Ef við gefum okkur að um 75% þeirra sem segjast hafa orðið fyrir nauðgun hafi sætt slíku broti, þá stendur eftir 0,24% svarenda.

Annar þáttur sem vert er að horfa til er að svarhlutfall í rannsókn lögreglunnar er um 45%. Það vill vera að þeir sem hafa frá einhverju að segja, eða kvarta, leggi það frekar á sig að svara langri könnun. Má því ætla að einhver skekkja sé vegna þessa.

Ef við ætlum að þeir sem hafi lent í einhverju slíku broti séu líklegri til að taka þátt í svona rannsókn, þýðir það að tölfræði lögreglunnar er ofmat á þeim sem urðu fyrir nauðgun innan ársins.

Annað sem er þekkt og lögregla bendir á, er að þolendur eru fleiri en gerendur. Þannig að jafnvel þó svo að t.d. 0,24% hefðu þolað nauðgun, eru gerendurnir einhverju færri. Þetta þarf ekki að vera mikill munur innan árs en vert er að nefna þetta engu að síður, sérstaklega þegar horft er á tölfræði yfir lengra tímabil.

Að lokum nefni ég það, að fólk er kannski síður tilbúið til að opna sig við lögreglu þar sem um yfirvald er að ræða. Það gæti þýtt eitthvert vanmat á fjölda þeirra sem hafi þolað nauðgun innan tímabilsins.

M.v. þessa yfirferð má ætla að um 0,2-0,3% hafi nauðgað innan viðmiðunartímabilsins (séu gerendur). Þetta er sáralítill hluti af þjóðinni og fjarstæðukennt að slíkt sé menningareinkenni heillar þjóðar. 99,7% hið minnsta eru ekki að nauðga á þessum tíma og eru ekki hluti að einhverri „nauðgunarmenningu“ svokallaðri.

Á langri mannsævi lendum við mörg hver í ýmsu misjöfnu. Tölur frá Evrópusambandinu sýna að um 5% kvenna hafi orðið fyrir nauðgun á lífsleiðinni. Tölurnar eru hærri frá Bandaríkjunum. Í rannsókn hérlendis (Áfallasaga kvenna) er nauðgun og tilraun til nauðgunar dregið saman, sem skekkir verulega myndina, því túlkun á því hvað sé tilraun til nauðgunar er mjög reikandi og getur gefið skakka mynd. Þó sögðust 25% kvenna hafa einhvern tímann á lífsleiðinni þolað nauðgun eða „tilraun“. En hér þarf að horfa til þess að afmörkuð hræðileg atvik eru þó ekki viðvarandi og einkennandi fyrir líf okkar, heldur einmitt skelfilegur atburður sem við aðgreinum frá venjulegu lífshlaupi og lítum neikvæðum augum.

Menning þjóðar: Allur almenningur á móti nauðgunum

Menning er skilgreind sem sameiginleg gildi, venjur, hugmyndir, viðmið og hegðunarmynstur sem einkenna samfélag eða hóp.

Til að eitthvað geti talist menning í landi þarf það að fela í sér sameiginleg gildi og siði stórs hluta þjóðar. Það sem er hluti af menningu telst eðlilegt í augum almennings.

Svo er alls ekki með nauðgun.

Nauðgun fellur ekki undir það að vera menning á Íslandi:

Á Íslandi er nauðgun refsiverð.

Fólki þykir almennt nauðgun vera hræðilegur glæpur.

Allur almenningur, bæði karlar og konur, er á móti nauðgunum.

Karlmenn dregnir í dilka

Þessi niðrandi orðræða sem margar málsmetandi konur hafa leyft sér að halda úti (og einn karlmaður styrktur af kvennasjóði sem siglir undir fölsku nafni, „Jafnréttissjóður“), um að hér á landi ríki nauðgunarmenning, sýnir okkur hversu ómálefnaleg umræðan hefur verið, og hún einkennst af áróðri hópa sem hafa fjárhagslegan hag af því að blása vandann út.

Þó hver nauðgun sé vissulega hræðilegt afbrot má ekki taka þessi ljótu mál og varpa yfir heila þjóð, bera upp á hana nauðgunarmenningu – enda fráleitt að svo sé. Það eru ýmis brot sem við getum ekki útrýmt að fullu, en þó langur vegur frá því að við góðkennum eða umberum þau, líkt og ranglega hefur verið haldið fram.

Höfundi er umhugað um að rétt sé farið með staðreyndir um ofbeldi. Hann berst gegn niðrandi orðræðu í garð karlmanna.

Á Íslandi er menning og afstaða þjóðar á þann veg, að við erum á móti nauðgunum. Allt tal um annað er neikvæður áróður.

Höfundur er sjálfboðaliði innan Samtaka um Karlaathvarf.