Heil­brigðis­kerfi sem treystir á seiglu

Í umræðu um íslenskt heilbrigðiskerfi er oft vísað til stefnumótunar, skipulags og fjármögnunar. Slík umræða er mikilvæg, en hún segir ekki alla söguna. Raunveruleg mynd birtist ekki í skýrslum eða áætlanagerð, heldur í daglegum rekstri, í starfseminni, á vöktunum, í vitjunum, hjá starfsfólkinu í samskiptum við sjúklinga og aðstandendur.

Heilbrigðiskerfið hangir saman vegna þess að fólk mætir til vinnu, lætur verkin tala, bregst við og grípur til ýmissa úrræða þegar hlutirnir ganga illa. Það sem heldur þjónustunni gangandi er einmitt seigla starfsfólks. Og nú hefur seiglan smám saman orðið að sjálfgefinni forsendu fyrir starfseminni. En seigla er ekki lausn. Hún er neyðarráðstöfun.

Álag í heilbrigðiskerfinu er ekki lengur tímabundið ástand sem tengist einstökum áföllum. Það er orðið viðvarandi og kerfislægt. Skortur á starfsfólki, aukin þjónustuþörf og þröngur rammi í mönnun leiðir til þess að ábyrgðin færist í vaxandi mæli á herðar þeirra sem standa í framkvæmdinni. Til þeirra sem sjá til þess að hlutirnir gerist, jafnvel þegar forsendurnar eru brostnar.

Sjúkraliðar eru í þeirri stöðu. Þeir starfa á öllum stigum heilbrigðisþjónustunnar og tryggja samfellu í þjónustu. Þeir eru ekki jaðarhópur í kerfinu, heldur gegna þeir lykilhlutverki. Þeir upplifa fyrst þegar tíminn til umönnunar þrengist, þegar öryggismörk verða óljós og þegar kerfið treystir í auknum mæli á persónulega ábyrgð einstaklinga.

Kerfislægt álag krefst kerfislægra lausna

Í nánu samstarfi við BSRB og fagfélög heilbrigðisstétta blasir við sameiginleg sýn. Vandinn snýst ekki um eina stétt eða eina stofnun, heldur um hvernig heilbrigðiskerfið er byggt upp sem miðstýrt opinbert kerfi, reist á góðum markmiðum og skýrum lögum. En í framkvæmd hvílir það of oft á seiglu starfsfólksins þegar mönnun, skipulag og ákvarðanir ná ekki að halda í við raunveruleikann.

Sumar stéttir vinna fyrst og fremst með ákvarðanir, greiningar og faglega umgjörð. Aðrar sinna umsjón og sérhæfðri þjónustu. Sjúkraliðar vinna með afleiðingarnar. Þeir finna það strax þegar mönnun dugar ekki til, þegar þjónustan skerðist og fagmennska fer smám saman að snúast um afköst frekar en gæði og öryggi.

Heilbrigðiskerfi sem treystir ítrekað á seiglu starfsfólks í stað þess að byggja upp raunhæfar lausnir er kerfi sem er komið að þolmörkum. Lausnin felst ekki í því að ætlast til enn meiri aðlögunar af fólki sem þegar starfar undir miklu álagi. Hún felst í því að taka á rót vandans. Að hlusta á fólkið sem vinnur í kerfinu, tryggja raunhæfa mönnun, móta skýra verkaskiptingu, viðurkenna ábyrgð og tengja skipulag og stefnumótun við raunverulega starfsemi og rekstur.

Heilbrigðiskerfi sem virkar aðeins vegna fórnfýsi starfsfólks er kerfi sem grefur markvisst undan eigin grunnstoðum.

Höfundur er formaður Sjúkraliðafélags Íslands.