Milljarða gróði álfyrirtækja af gjaldeyrisbraski

Alcoa Fjarðaál og Alcan á Íslandi hafa stundað viðskipti með krónur erlendis. Viðskiptin gætu skilað fyrir­tækjunum 1,65 milljörðum króna í hagnað á ársgrundvelli. Viðskiptin geta seinkað styrkingu krónunnar. Um lögleg viðskipti er að ræða en Seðlabankastjóri segir hins vegar að undanþágur séu ekki ætlaðar til að fyrirtæki hagnist á þeim.

Tvö af þremur álfyrirtækjum hérlendis greindu frá því í viðtali við Fréttablaðið í gær að þau hefðu stundað viðskipti með krónur á erlendum markaði. Slík viðskipti geta haldið aftur af styrkingu krónunnar en eru ábatasöm fyrir þau fyrirtæki sem eiga hlut að máli.

Auðvelt er að setja upp dæmi sem skýrir vel ágóðann af þessum viðskiptum. Meðalgengi íslensku krónunnar samkvæmt meðalgengi Seðlabanka Íslands hefur verið um 165 krónur fyrir hverja evru. Gengi íslensku krónunnar hefur í miðlunarkerfi Reuters hins vegar verið um 230 krónur að meðaltali frá því að bankahrunið skall á í október. Gengi krónunnar á þeim markaði gefur vísbendingu um það gengi sem fyrirtæki geta átt viðskipti á með krónur erlendis.

Ef fyrirtæki ákveður að selja eina evru á erlendum markaði hefur það fengið um 230 krónur að meðaltali í vetur. Hins vegar ef viðkomandi hefði selt eina evru hérlendis þá hefur það fengið um 165 krónur að meðaltali frá því að bankahrunið átti sér stað. Viðkomandi hafa því verið að fá um 65 fleiri krónur fyrir hverja evru heldur en ef viðskiptin hefðu átt sér stað hérlendis.

Því er augljóst að það er ágóði af því fyrir íslensk fyrirtæki að kaupa krónur á erlendum markaði fyrir þann erlenda gjaldeyri sem fyrirtækin fá af sínum útflutningi. Þau fá því fleiri krónur fyrir sama magn af erlendum gjaldeyri. Með þessum hætti geta fyrirtækin flutt inn krónur sem þau kaupa á hagstæðara gengi til að greiða innlendan kostnað, svo sem laun og annan tilfallandi kostnað.

Þar sem viðskiptin fara fram erlendis hafa þau ekki áhrif á opinbert gengi krónunnar hjá Seðlabanka Íslands. Ef viðskiptin færu hins vegar fram hérlendis, en ekki á erlendum markaði, myndi það hafa áhrif til styrkingar á opinberu gengi krónunnar.

Í forsíðufrétt Fréttablaðsins í gær kom fram að bæði Alcan á Íslandi og Alcoa Fjarðaál hafa stundað viðskipti með krónur á erlendum mörkuðum. Erna Indriðadóttir framkvæmdastjóri hjá Alcoa Fjarðaáli greindi frá því að fyrir­tækið hefði varið lágu hlutfalli tekna sinna til kaupa á íslenskum krónum erlendis. Ólafur Teitur Guðnason, framkvæmdastjóri samskiptasviðs Alcan á Íslandi, sagði jafnframt frá því að félagið hefði stundað viðskipti með krónur erlendis og notað þær krónur sem keyptar hefðu verið erlendis til að greiða minnihlutann af innlendum kostnaði félagsins.

Í því samhengi er athyglisvert að skoða hve hár innlendur kostnaður þessara félaga var á síðasta ári. Ólafur Teitur greindi frá því í vetur að Alcan hefði árið 2008 greitt um 6,8 milljarða króna í innlendan kostnað og tekjuskatt, fyrir utan orkukaup. Ekki hafa fengist upplýsingar um launakostnað Alcan á Íslandi. Sambærileg tala fyrir Alcoa Fjarðaál er 9,5 milljarðar króna en auk þess greiddi fyrirtækið 4,4 milljarða í launakostnað á síðasta ári. Því er ljóst að samanlagður innlendur kostnaður þessara tveggja ál­fyrirtækja var að minnsta kosti tuttugu milljarðar króna árið 2008.

Athuga ber að orkukostnaður er ekki innifalinn í þessari tölu þar sem samningar fyrirtækjanna eru gjarnan í erlendum gjaldmiðli og því munu fyrirtækin ekki skipta gjaldeyri til að greiða þann kostnað.

Ljóst er að álfyrirtækin eru dæmi um fyrirtæki sem hafa notið góðs af ósamræmi í gengisskráningu íslensku krónunnar hérlendis og á erlendum mörkuðum. Eftir umfjöllun Fréttablaðsins að undan­förnu brást Alcan á Íslandi við og hafði samband við Seðlabanka Íslands, sem leiddi til þess að bankinn óskaði eftir því að öll þeirra gjaldeyrisviðskipti færu fram hérlendis. Alcan á Íslandi hyggst verða við þeirri ósk.

Mikilvægt er að taka fram að ekki er um lögbrot að ræða hjá álfyrirtækjunum þar sem þau hafa undanþágu frá gjaldeyrishöftunum sem sett voru á fyrr í vetur. Svein Harald Öygard Seðlabankastjóri sagði í viðtali við Fréttablaðið í gær að mörg fyrirtæki hefðu undanþágur frá gjaldeyrishöftunum, „hins vegar eru undanþágur ekki ætlaðar til að fyrirtækin hagnist vegna reglnanna."