Skattahækkun á baðlón þarf að meta út frá heildaráhrifum

Í grein Guðmundar Björnssonar á Vísi 2. október um virðisaukaskatt á baðlón er meginvandinn talinn vera of skammur fyrirvari og lagt til að hækkuninni verði frestað um ár.

Fyrirsjáanleiki skiptir vissulega máli. En grundvallarspurningin er stærri: Er hækkunin skynsamleg þegar tekið er tillit til áhrifa á eftirspurn, gjaldeyristekjur, atvinnu, landsbyggðina og samkeppnishæfni Íslands?

Frestun um ár svarar ekki þeirri spurningu.

Baðlón eru mikilvægur hluti Íslandsferðarinnar

Íslensk náttúruböð sameina jarðhita, náttúru og upplifun sem er sérstakur hluti af ferðaþjónustu landsins. Vinsældirnar eru miklar. Í könnun Maskínu fyrir Markaðsstofu höfuðborgarsvæðisins árið 2025 voru náttúruböð vinsælasta afþreyingin meðal erlendra ferðamanna sem tóku þátt í könnuninni. 52% sögðust hafa nýtt eða ætla að nýta náttúruböð.

Könnunin sannar ekki að baðlón ráði því hvort ferðamaður velur Ísland, en hún sýnir að þau eru stór þáttur í þeirri upplifun sem við seljum erlendum gestum. Guðmundur bendir á að ferðamaður sem þegar hefur keypt flug, hótel og bílaleigubíl hætti tæpast við baðferð vegna um 1.400 króna hækkunar.

Það kann að vera rétt í einstöku tilviki. En ferðamaðurinn tekur fleiri ákvarðanir: Hvaða land á ég að heimsækja? Hversu lengi á ég að vera? Hvert á ég að fara innan landsins og hvað ætla ég að gera? Þar skiptir heildarverð ferðarinnar máli.

Hækkun VSK úr 11% í 24% hækkar verð til neytenda um 11,7% ef nettóverð helst óbreytt. Það er einfaldur útreikningur. Hitt er rannsóknarspurning hversu mikil áhrif sú hækkun hefur á eftirspurn.

Það ætti að mæla, ekki giska.

Tekjurnar verða ekki aðeins til í baðlóninu

Ferðamaður sem fer í náttúrubað kaupir sjaldnast aðeins aðgangseyri. Hann getur keypt gistingu, veitingar, bílaleigubíl, eldsneyti og aðra afþreyingu. Ef baðlónið fær hann til að heimsækja ákveðinn landshluta eða dvelja þar lengur verða áhrifin enn meiri.

Þess vegna er of einfalt að reikna eingöngu hvað 24% VSK skilar af miðasölu og gera ráð fyrir að allt annað haldist óbreytt. Rétta spurningin er: Hver verða nettóáhrifin fyrir ríkissjóð og þjóðarbúið? Ef skattahækkunin skilar meiri VSK af hverjum seldum miða en fækkar um leið viðskiptum annars staðar, styttir dvöl eða dregur úr fjárfestingu þarf það að koma inn í dæmið.

Ferðaþjónusta er útflutningsatvinnugrein

Ferðaþjónusta er jafnframt sérstök að því leyti að erlendi viðskiptavinurinn kemur hingað til lands og neytir vörunnar hér. Íslenskur VSK leggst ekki á útflutningssölu sjávarafurða eða áls. Erlendur ferðamaður greiðir hins vegar íslenskan VSK af skattskyldri neyslu sinni hér á landi. Ferðaþjónustan aflar því bæði gjaldeyris og virðisaukaskattstekna af neyslu erlendra gesta.

Þess vegna skiptir máli að horfa ekki aðeins á skatthlutfallið heldur einnig á stærð skattstofnsins. Fleiri gestir, lengri dvöl og meiri neysla geta skilað meiri verðmætasköpun og skatttekjum. Það þýðir auðvitað ekki að lægra skatthlutfall skili sjálfkrafa meiri tekjum. En nákvæmlega sama gildir í hina áttina: hærra skatthlutfall tryggir ekki sjálfkrafa meiri heildartekjur.

Erlendur samanburður segir ekki alla söguna

Það er rétt að bað- og heilsulindaþjónusta ber víða almennt skatthlutfall í ýmsum löndum. En það segir takmarkað um hvort Ísland eigi að gera slíkt hið sama. Ferðamaður velur ekki áfangastað eftir VSK-prósentu á einni þjónustu. Hann horfir á heildarverð og hvað hann fær fyrir peningana.

Mörg samkeppnislönd Íslands nota lægri VSK-þrep á mikilvæga þætti ferðaþjónustu. Írsk stjórnvöld hafa til dæmis beinlínis rökstutt lægra VSK-þrep á hluta ferðaþjónustu og veitingarekstrar með atvinnu, rekstrarhæfni og samkeppnishæfni. Það er efnahagslega spurningin sem skiptir máli: Hvaða skattkerfi skilar mestum verðmætum í heild?

Landsbyggðin er sérstaklega viðkvæm

Þetta skiptir ekki síst máli fyrir baðlón á landsbyggðinni. Þar getur eitt öflugt aðdráttarafl verið ástæða þess að ferðamaður ekur lengra, gistir eina nótt í viðbót og kaupir þjónustu hjá fjölda annarra fyrirtækja. Ef ferðakostnaður hækkar getur gesturinn valið færri viðkomustaði eða styttri dvöl án þess að heildarfjöldi ferðamanna til Íslands breytist mikið.

Áhrifin geta því komið sérstaklega niður á þeim byggðarlögum sem við viljum einmitt að fái stærri hlut af ferðaþjónustunni.

Fyrirvari leysir ekki meginmálið

Ef fyrirtæki veltir skattahækkuninni út í verð hækkar verð til gestsins. Ef það tekur hækkunina að hluta á sig minnkar framlegð og svigrúm til fjárfestinga, viðhalds og ráðninga. Lengri fyrirvari auðveldar fyrirtækjum vissulega að undirbúa breytinguna. En hann breytir ekki þessum efnahagslegu áhrifum. Þess vegna finnst mér niðurstaðan um að vandinn sé fyrst og fremst fyrirvarinn of þröng.

Áður en VSK á baðlón er hækkaður úr 11% í 24% ættu stjórnvöld að leggja fram mat á heildaráhrifunum: á eftirspurn, lengd dvalar, gjaldeyristekjur, landsbyggðina, fjárfestingu og heildarskatttekjur.

Ég er ekki að halda því fram að skattahækkunin muni örugglega lækka tekjur ríkissjóðs. Ég er að segja að stjórnvöld þurfi að sýna fram á hið gagnstæða áður en ákvörðunin er tekin. Hærra skatthlutfall er ekki markmið í sjálfu sér. Markmiðið hlýtur að vera meiri verðmætasköpun og sem sterkastar tekjur fyrir þjóðarbúið í heild.

Frestun um ár kemur ekki í stað þess mats.

Höfundur er fyrrverandi varaformaður Samtaka ferðaþjónustunnar.