Gefið með annarri hendinni og tekið með hinni

Fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2027 er kynnt með þeim orðum að efla eigi háskólastigið. Í málaflokki háskóla og rannsóknastarfsemi eru 1.343 milljónir króna sérstaklega ætlaðar til eflingar háskólastigsins, en um leið er gerð 1.351,4 milljóna króna aðhaldskrafa á málaflokkinn. Þar af tengjast 660 milljónir almennri kröfu um 1% fækkun stöðugilda hjá ríkinu. Reikningsdæmið er ekki flókið, aðhaldskrafan er 8,4 milljónum króna hærri en fjárhæðin sem sérstaklega er kynnt sem „efling háskólastigsins“!

Gert er ráð fyrir 750,1 milljónar króna raunaukningu í málaflokkinn í heild, sem er vel, en ekki liggur þó ljóst fyrir hvernig hún kemur til með að skiptast eða hversu mikið af henni muni skila sér í kjarnastarfsemi ríkisháskólanna.

Þrengt að rannsóknarstörfum

Miðað við verðlagsforsendur frumvarpsins rýrna framlög til helstu rannsóknasjóða um 5% að raunvirði og fjárfestingarframlög á háskólastigi lækka um tæp 15% að raunvirði.

Samkeppnissjóðirnir eru mikilvægur hluti af starfsumhverfi prófessora. Þeir standa undir rannsóknum, uppbyggingu rannsóknahópa, ráðningum ungs vísindafólks og þátttöku íslenskra háskóla í alþjóðlegu samstarfi. Þegar raunvirði sjóðanna minnkar þrengist svigrúm til að fjármagna rannsóknir og byggja upp þekkingu til framtíðar.

Það sama á við um fjárfestingar í húsnæði, tækjum og öðrum rannsóknainnviðum. Úreltur búnaður og ófullnægjandi starfsaðstaða hafa bein áhrif á það hvaða rannsóknir er hægt að stunda hér á landi og hvort íslenskir háskólar geti keppt um hæft starfsfólk.

Þegar stöðugildum fækkar við ríkisháskólana hverfa verkefnin ekki með þeim. Kennslan þarf áfram að fara fram, verkefni og próf þarf að meta, leiðbeina þarf nemendum og sinna stjórnunarstörfum. Vinnan dreifist einfaldlega á færri hendur og við þær aðstæður þrengist fljótt að rannsóknartímanum.

Akademískt starfsfólk brennur gjarnan fyrir rannsóknum sínum og leggur starfið sjaldnast alveg frá sér að vinnudegi loknum. Þennan eldmóð má þó ekki nota til að bæta upp skort á fjármagni. Við getum ekki rekið rannsóknaháskóla og reitt okkur á að vísindafólk sinni rannsóknum í frítíma sínum.

Langvarandi aðhald í rekstri ríkisháskólanna gerir þeim erfiðara að laða að og halda í öflugt vísindafólk. Þegar sérfræðingur hverfur úr starfi tapast ekki aðeins eitt stöðugildi. Þá getur einnig tapast sérþekking, rannsóknasamstarf og uppbygging margra ára.

Háskólarnir varða allt samfélagið

Ríkisháskólarnir eru ekki afmarkaður heimur þeirra sem þar nema og starfa. Við þá eru meðal annars menntaðir læknar, kennarar, verkfræðingar og aðrir sérfræðingar sem samfélagið þarf á að halda. Þar fara jafnframt fram grunnrannsóknir sem mynda stoðirnar sem samfélagið hvílir á, t.a.m. á sviði heilbrigðismála, náttúruvár, sjávarútvegs, landbúnaðar, loftslags, íslenskrar tungu og nýrrar tækni, svo dæmi séu tekin.

Samkvæmt Education at a Glance 2025 voru útgjöld á hvern háskólanema á Íslandi árið 2022 aðeins um 78% af meðaltali hinna Norðurlandanna, þ.e. nær fjórðung vantaði upp á að Ísland næði nágrannaríkjunum. OECD hefur jafnframt vakið athygli á kjörum og starfsumhverfi háskólakennara og mikilvægi fjármögnunar rannsókna. Ríkisháskólarnir ganga því ekki inn í árið 2027 með mikið svigrúm.

Það er sjálfsagt að gæta aðhalds í opinberum rekstri, svo og öðrum rekstri, en forgangsröðunin er pólitísk ákvörðun. Sparnaður sem veikir getu samfélagsins til að mennta sérfræðinga, stunda rannsóknir og skapa nýja þekkingu getur reynst dýr þegar til lengri tíma er litið.

Félag prófessora við ríkisháskóla hefur lagt til að Alþingi falli frá 1.351,4 milljóna króna aðhaldskröfunni sem lögð er á málaflokk háskóla og rannsóknastarfsemi. Jafnframt verði raunvirði rannsóknasjóðanna varið og fallið frá lækkun fjárfestingarframlaga á háskólastigi.

Það tekur mörg ár að byggja upp öflugt háskólastarf en mun skemmri tíma að grafa undan því.

Sigrún er formaður og Zophonías er varaformaður Félags prófessora við ríkisháskóla.