Vinnu­vernd er líka sjálfsvígsforvörn

Þegar við tölum um öryggi á vinnustað hugsum við gjarnan um það sem getur farið úrskeiðis.

Við gerum áhættumat, setjum upp verklag, fræðum starfsfólk og reynum að koma auga á hættur áður en þær valda skaða. Ef slys verður skoðum við hvað gerðist, við styðjum við þá sem urðu fyrir áhrifum og reynum að draga lærdóm af því. Við bíðum ekki eftir slysinu til að byrja að hugsa um öryggi.

En hvað með sálfélagslegt öryggi?

Sjálfsvígsforvarnir eru sjaldan það fyrsta sem kemur upp í hugann þegar rætt er um vinnuvernd. Samt verjum við stórum hluta vökutíma okkar í vinnunni og vinnuumhverfið getur bæði verið uppspretta álags og mikilvæg vernd í lífi okkar. Við skiljum nefnilega ekki líðanina eftir heima þegar við mætum í vinnuna.

Vinnan getur bæði reynt á og verndað

Sjálfsvíg eiga sér aldrei eina einfalda orsök, eitt tilfelli streitu leiðir til dæmis ekki til depurðar eða sjálfsvígshugsana, og það væri ragnt að draga beina línu frá álagi í vinnu yfir í sjálfsvíg. Við vitum hins vegar að langvarandi sálfélagslegt álag getur haft áhrif á andlega heilsu. Þannig sjáum við að mikið og viðvarandi vinnuálag, lítill sveigjanleiki eða stjórn á eigin starfi, langur vinnutími, vaktavinna, óöryggi, einelti og áreitni, skortur á stuðningi og félagsleg einangrun eru meðal þeirra þátta í vinnuumhverfi sem geta aukið álag og haft áhrif á líðan. Þess vegna eiga streitu- og álagsvarnir heima í umræðunni um sjálfsvígsforvarnir.

Vinnan getur verið öflugur verndandi þáttur og góð vinnuvernd snýst um að fækka áhættuþáttum og fjölga verndandi þáttum áður en eitthvað fer úrskeiðis.

Í mínu starfi hitti ég oft einstaklinga í mikilli vanlíðan sem upplifa að vinnan sé það sem heldur utan um daginn þeirra. Vinnan getur skapað rútínu, félagsleg tengsl, fjárhagslegt öryggi, hlutverk og tilgang. Þegar allt er á báli annars staðar í lífinu getur vinnustaðurinn jafnvel verið eini staðurinn þar sem viðkomandi upplifir að hann viti hvað hann á að gera, að hans sé þörf og að hann tilheyri. Það er því mikilvægt að við vanmetum ekki það hlutverk.

Hverjir geta orðið ósýnilegir á vinnustaðnum?

Sjálfsvígshugsanir hafa ekkert eitt útlit og við eigum að fara varlega í að búa til mynd af „manneskjunni í áhættu“. Sá sem glímir við mikla vanlíðan getur áfram mætt í vinnuna, sinnt verkefnum og virst hafa allt undir stjórn. Í vinnuvernd horfum við því ekki bara á einstaklinginn heldur horfum við líka á aðstæðurnar.

Hver vinnur mikið einn eða er félagslega einangraður í starfi? Hver hefur verið undir miklu álagi lengi án raunverulegs svigrúms til endurheimtar? Hver vinnur óreglulegan eða mjög langan vinnutíma? Hver starfar við aðstæður þar sem áföll, ógn, dauðsföll eða miklar tilfinningalegar kröfur eru hluti af starfinu? Hver hefur smám saman dregist út úr hópnum?

Markmiðið er ekki að finna „starfsmanninn í mestri sjálfsvígshættu” heldur að þekkja vinnuumhverfið okkar nógu vel til að sjá hvar álag getur safnast upp og hvar fólk getur orðið ósýnilegt.

Menning sem gerir það auðveldara að segja frá

Vinnustaður sem vill taka sjálfsvígsforvarnir alvarlega þarf því að gera meira en að bregðast vel við þegar einhver segir frá sjálfsvígshugsunum. Hann þarf að byggja upp umhverfi þar sem líklegra er að sagt sé frá fyrr. Það felur meðal annars í sér að greina og bregðast við sálfélagslegum áhættuþáttum, hafa skýrt verklag um streitu og langvarandi álag og huga að því hvernig tekið er á langtímafjarvistum og endurkomu til vinnu. Það þarf að vera ljóst hvaða stuðningur stendur starfsfólki til boða og hvernig hægt er að nálgast hann. Ekki bara þegar eitthvað alvarlegt gerist heldur áður en á reynir.

Hér skiptir menningin sjálf máli.

Er í lagi að segja „ég er ekki að ráða við þetta núna“? Getur fólk rætt vanlíðan án þess að óttast að litið verði á það sem óhæft eða veikburða? Tökum við eftir þegar einhver dregur sig út úr hópnum? Og vitum við hvað við eigum að gera þegar við höfum raunverulegar áhyggjur?

Verklag þarf að vera skýrt og traust til þess þarf að ríkja í starfshópnum.

Öryggismenning reynir líka á eftir að eitthvað gerist. Ef starfsmaður tekur eigið líf eða gerir tilraun til þess getur það haft mikil áhrif á vinnustaðinn. Samstarfsfólk getur upplifað sorg, áfall, sektarkennd, reiði eða velt því fyrir sér hvort það hefði átt að sjá eitthvað eða gera eitthvað öðruvísi. Þá þarf vinnustaðurinn aftur að hugsa eins og í annarri vinnuvernd: bregðast skipulega við, miðla upplýsingum af yfirvegun, veita stuðning, huga að þeim sem urðu sérstaklega fyrir áhrifum og styðja við endurkomu þegar það á við.

Viðbrögðin eiga ekki að þurfa að verða til í miðri krísunni.

Sjálfsvígsforvarnir eru líka vinnuvernd

Góður vinnustaður getur ekki tryggt að enginn starfsmaður upplifi alvarlega vanlíðan. Hann getur ekki séð öll merki og hann getur ekki komið í veg fyrir öll sjálfsvíg. En hann getur haft áhrif á umhverfið sem fólk vinnur í.

Vinnustaðurinn getur dregið úr óþarfa sálfélagslegu álagi, styrkt tengsl og tekið eftir því þegar fólk einangrast, gert stuðning sýnilegan og aðgengilegan og hann getur verið undirbúinn þegar eitthvað alvarlegt kemur upp.

Fyrir suma er vinnan einfaldlega vinnan. Fyrir aðra getur hún, á erfiðasta tímabili lífsins, verið einn af fáum stöðum þar sem dagurinn hefur enn tilgang, þar sem einhver tekur eftir því hvort við mætum og þar sem við tilheyrum enn einhverju. Þegar við hugsum þannig um vinnuvernd verður sjálfsvígsforvörnum ekki lengur svo auðvelt að vísa út fyrir dyr vinnustaðarins.

Við bíðum ekki eftir vinnuslysi til að byrja að huga að öryggi. Við ættum heldur ekki að bíða eftir krísunni til að byrja að huga að sálfélagslegu öryggi.

Carmen Maja Valencia, sálfræðingur og sérfræðingur í vinnuvernd hjá Auðnast

Í þessari grein er fjallað um sjálfsvíg. Fólki með sjálfsvígshugsanir er bent á upplýsingasíma heilsugæslunnar s.1700, netspjallið heilsuvera.is, Hjálparsíma Rauða krossins s.1717, á netspjallið 1717.is og á Píeta símann s.552-2218.