Börnin eru þraut­seig. Kerfið hefur brugðist grunnfærninni

PISA 2025, lesskilningur og ákvarðanir um úrbætur

Þegar niðurstöður PISA 2025 voru kynntar mátti heyra tvær sögur sem virðast stangast á en gera það ekki. Önnur lýsir hruni í námsárangri 15 ára nemenda. Hin lýsir því að íslensk börn mælist þrautseig, eigi sterk félagsleg tengsl og upplifi stuðning kennara. Hvort tveggja getur verið satt, og einmitt það gerir niðurstöðurnar alvarlegar.

Vandinn er ekki að börnin séu ófær, áhugalaus eða vonlaus. Gögnin benda þvert á móti til raunverulegra styrkleika hjá börnunum. Vandinn er að menntakerfið frestar of stórum hluta námsframvindunnar til unglingsára án þeirrar grunnfærni sem allt annað nám hvílir á.

Aðeins 56 prósent íslenskra 15 ára nemenda ná nú að minnsta kosti grunnviðmiði PISA í lesskilningi, á móti 69 prósentum að meðaltali í OECD. Um 44 prósent ná því ekki þrepi 2, þar sem nemandi á meðal annars að geta fundið meginhugmynd í miðlungslöngum texta, leitað upplýsinga eftir tilteknum skilyrðum og velt fyrir sér tilgangi og formi textans.

Þetta er ekki ólæsi. Þetta er hættulegri samfélagslegur vandi: að geta lesið orðin án þess að vinna nægilega vel úr merkingunni. Án þeirrar færni verður enginn gagnleg framhaldsskólaganga og örlög barnanna bara hefðbundinn láglauna vinnumarkaður og þátttaka í opinberri umræðu byggð á veikum grunni. Ef yfirvöld hafa skipulagt þetta til að skapa stéttaskiptingu í samfélaginu og búa til verkamenn framtíðarinnar meðan örfá börn erfa kvótann, þá er staðan mjög alvarleg. Þetta sjónarmið kom fram í sjónvarpsviðtali við Lilju Alfreðsdóttur þáverandi menntamálaráðherra um mjög slæma stöðu drengja gagnvart stúlkum og hún sagði að það yrði búið að laga þetta innan nokkurra ára. Vandamálið var viðurkennt.

1. Langtímaþróun, ekki einstök niðursveifla

PISA 2025 staðfestir ekki skyndilegt áfall heldur langvarandi hnignun. Frá 2015 hefur hlutfall íslenskra nemenda undir grunnviðmiði hækkað um 22 prósentustig í lestri, 14 prósentustig í stærðfræði og 13 prósentustig í vísindum. Á sama tímabili féll meðaltal Íslands um 64 PISA-stig í lestri, á móti 27 stigum að meðaltali í OECD, sem er mesta fall sem mælist í samanburðinum. Árangur í lestri og stærðfræði versnaði enn frá 2022, og í öllum þremur kjarnagreinum er frammistaðan undir OECD-meðaltali.

Dreifingin innan árgangsins skerpir myndina. Í lestri ná um 2 prósent íslenskra nemenda efstu hæfniþrepum, samanborið við um 6 prósent í OECD. Í vísindum ná 62 prósent grunnviðmiði á móti 74 prósentum; þar eru 2,7 prósent á toppi á móti 7,2 prósentum. Um 50 prósent drengja ná grunnviðmiði í lesskilningi, á móti um 62 prósentum stúlkna. Kynjamunurinn er alþjóðlegt mynstur, en hann verður alvarlegri hér vegna þess hve heildin er þegar lág. Þetta eru ekki sveiflur sem skynsamlegt er að afgreiða með tímabundnu átaki. Þetta er kerfismerki.

2. Samverkandi þættir, ekki ein orsök

Það væri þægilegt að kenna einu atriði um — símanum, COVID, innflytjendum, kennurum eða námskránni — en gögnin réttlæta ekki slíka einföldun. Þau benda fremur til samverkandi þátta sem styrkja hver annan. Einn þeirra er dreifð athygli menntakerfisins. Þegar sífellt fleiri markmið og verkefni leggjast ofan á skólastarfið án þess að önnur víki skapast hætta á að grunnfærnin fái minni dýpt.

Annar þáttur er mælingin sjálf. Kerfi sem vill bæta árangur þarf samanburðarhæf gögn sem sýna snemma hvaða börn kunna að lesa texta, skilja hann og búa yfir nægum orðaforða, og hvar inngrips er þörf.

Þriðji þátturinn er stafrænt umhverfi. Mikil notkun snjalltækja sannar ekki ein og sér orsök hnignunarinnar, en OECD bendir á tengsl stafrænnar truflunar, athyglisvanda og námsárangurs. Lesskilningur krefst einmitt samfelldrar athygli, sem stafrænt áreiti keppir um.

Reglugerð um símafrí í grunnskólum, sem tók gildi 27. ágúst 2026, er því skynsamlegt skref, en síminn er ekki skýring á öllu. Fallið hófst áður en núverandi umfang snjalltækjanotkunar varð ráðandi í skóla- og frítíma barna og getur því ekki skýrst af einum tæknilegum þætti. Sama gildir um heimsfaraldurinn. Skólar á Íslandi voru lokaðir örfáa daga, á meðan OECD-meðaltalið var rúmlega hundrað dagar. COVID getur skýrt hluta alþjóðlegrar lækkunar, en ekki hvers vegna Ísland féll meira en samanburðarlöndin.

3. Orðaforði sem innviður og takmörk innflytjenda skýringanna

Sterk rök eru fyrir því að íslenskur námsorðaforði skipti miklu. Barn getur lesið hvert orð í setningu en samt ekki skilið hana ef lykilhugtökin eru ókunn. Orð eins og frumuhimna, einveldi, þversnið, orsakasamband og ljóstillífun lærast ekki sjálfkrafa í daglegu samtali; þau þarf að kenna. Íslenskar rannsóknir Sigríðar Ólafsdóttur og Freyju Birgisdóttur sýna að stærð íslensks orðaforða í 4. bekk spáir fyrir um hraða framfara í lesskilningi út miðstig.

Verkefnið Íslenskur námsorðaforði, LÍNO, sýnir jafnframt að þegar er til íslenskur grunnur sem hægt er að byggja markvissari kennslu á. Þetta er ekki eingöngu verkefni íslenskukennarans. Náttúrufræðikennari kennir jafnframt tungumál greinarinnar, sögukennari tungumál sögunnar og stærðfræðikennari þau hugtök sem gera stærðfræðilega hugsun mögulega. Lesskilningur verður því ekki lagaður með einni lestrarstund. Hann verður að vera hluti af fagkennslunni sjálfri.

Sérstaka athygli þarf að veita börnum sem læra íslensku sem annað mál, því þar er raunverulegt frammistöðubil. OECD hefur bent á mikilvægi íslenskufærni fyrir námsárangur, og aðeins um 28 prósent nemenda af erlendum uppruna ná grunnviðmiði í lesskilningi. Enska þeirra dugar ekki sem námsmál.

Sömu gögn sýna samt hvers vegna heildarhnignunin verður ekki skýrð með fjölgun barna af erlendum uppruna. OECD reiknar að breyting á samsetningu nemendahóps geti aðeins skýrt fáein stig af stórum breytingum í lesskilningi. Hún er ekki megindrifkraftur fallsins. Vandinn er kerfislegur og nær einnig til barna sem eru ekki með erlendan bakgrunn.

4. Vellíðan sem auðlind, ekki staðgengill færni

Það jákvæða í niðurstöðunum má ekki hverfa úr greiningunni. Íslensk börn upplifa almennt góð tengsl við kennara, tiltölulega lítið einelti og mikla þrautseigju. Þetta eru raunveruleg verðmæti sem ber að varðveita. Vellíðan og námsárangur eru þó ekki andstæður, og markmið góðs skóla getur ekki verið að velja annað. Barn á rétt á því bæði að líða vel og kunna að lesa, reikna, skrifa og skilja heiminn sem það býr í.

Þess vegna er röng niðurstaða að bregðast við PISA með því að gera skólann kröfuharðari í einhverjum almennum skilningi. Rétta svarið er að gera kennsluna skýrari, markvissari og betur mælda, án þess að fórna þeim félagslega styrk sem þegar er til staðar.

5. Fimm ákvarðanir sem hægt er að mæla

Mennta- og barnamálaráðherra, Inga Sæland, hefur boðað aukna áherslu á kjarnagreinar og endurskoðun á ýmsum þáttum menntakerfisins, og reglur um símafrí hafa þegar tekið gildi. Stefnan bendir á réttu sviðin, en nú þarf að færa sig frá áherslum yfir í mælanlegar ákvarðanir.

Í fyrsta lagi verður að fækka markmiðum. Ef meiri dýpt á að komast inn verður eitthvað annað að fara út, annars er dýptin blekking.

Í öðru lagi ber að mæla lesfimi, orðaforða og lesskilning reglulega frá 3. og 4. bekk og tryggja að niðurstöður leiði til íhlutunar innan annars skólaárs. Mæling á ekki að vera refsing fyrir skóla eða börn; hún er greiningartæki.

Í þriðja lagi á kennsla námsorðaforða og lesskilnings að vera hluti allra kjarnagreina, ekki sérverkefni íslenskunnar.

Í fjórða lagi þarf tölusett landsmarkmið til 2028: hlutfall undir grunnviðmiði í lesskilningi á að lækka, og bil milli drengja og stúlkna sem og milli barna með og án erlends bakgrunns að minnka, mælt á sama kvarða.

Í fimmta lagi verður ábyrgðin að hvíla á birtingu og fresti. Miðstöð menntunar og skólaþjónustu birti samantekt á lesfimi- og orðaforðamælingum eftir sveitarfélögum árlega. Sveitarfélag sem mælist með hlutfall undir viðmiði yfir landsmarkmiði skili íhlutunaráætlun til ráðuneytisins innan sex mánaða. Án birtingar og frests er ábyrgð aðeins orð.

6. Niðurstaða

PISA 2025 er ekki dómur yfir íslenskum börnum heldur mæling á því sem kerfið hefur skilað þeim. Munurinn skiptir máli. Börn sem sýna þrautseigju, félagslegan styrk og góð tengsl við kennara eru ekki vandamálið; þau eru auðlindin sem umbæturnar eiga að byggja á.

Þrautseigja kemur þó ekki í stað orðaforða, vellíðan ekki í stað lesskilnings, og gervigreind hugsar ekki merkingu textans fyrir barn sem hefur aldrei byggt upp grunninn. Næsta PISA-rannsókn má ekki verða næsta stjórntæki. Þegar 44 prósent 15 ára nemenda ná ekki grunnviðmiði í lesskilningi er niðurstaðan þegar komin. Það sem þarf er að mæla fyrr, kenna betur og grípa inn áður. Börnin eru þrautseig. Nú þarf kerfið að sýna sömu þrautseigju.

Höfundur er M.Phil. byggingaverkfræðingur.