Virðis­miðuð vel­ferðarþjónusta

Fyrir tæpum tólf hundruð árum sigldu nokkur skip norður í haf með óljósa hugmynd um land og ómælt traust á að allt myndi reddast. Við erum enn þessi þjóð. Við siglum bjartsýn inn í þokuna og erum prýðileg í að bregðast við áföllum þegar þau skella á. En á meðan gera sumar nágrannaþjóðir okkar áætlanir til áratuga og sigla þangað sem gögnin benda.

Í Bandaríkjunum hefur rutt sér til rúms fyrirkomulag sem kallast value-based care, sem mætti þýða sem virðisaukandi eða virðismiðaða heilbrigðisþjónustu. Hugmyndin er einföld: í stað þess að greiða fyrir hverja heimsókn og hverja aðgerð er greitt fyrir árangurinn, heilsu fólksins. Nærri helmingur allra greiðslna í bandaríska heilbrigðiskerfinu er nú tengdur slíkum líkönum með einum eða öðrum hætti.

CMS, sem er nokkurs konar Tryggingastofnun og Sjúkratryggingar Bandaríkjanna í einni stofnun, niðurgreiðir í þessum anda hluti sem hljóma framandi hér: þjálfun aðstandenda, málastjóra sem halda utan um heilsu aldraðra, greiðslur til fjölskyldna sem sinna umönnun heima og mælitæki sem fylgjast með lífsmörkum í stofunni. Öldruðum stendur til boða árleg heilsufarsskoðun, þeim að kostnaðarlausu, þar sem blóðþrýstingur er mældur og skimanir næstu ára skipulagðar. Og um helmingur þeirra sem kveðja innan kerfisins fær líknar- og lífslokameðferð, oftast heima heima, í faðmi fjölskyldunnar.

Á Íslandi vitum við ekki fjölda þeirra sem fá heimaþjónustu. Nýjustu tölur Hagstofunnar eru frá árinu 2022 og síðan hefur lítið verið birt. Það er eins og skráningin hafi farið á eftirlaun með starfsmanninum sem fyllti út Excel-skjalið. Fyrir tveimur árum var meirihluti heimaþjónustu á landinu enn skráður á útprentuð Excel-blöð, það hef ég séð með eigin augum. Sem betur fer horfir til betri tíma: Félags- og húsnæðismálaráðuneytið í samstarfi við Samband sveitarfélaga hefur nú gefið út samræmda grunnskráningu í félagsþjónustu. Það er frábært skref í rétta átt.

En grunnskráningin ein dugar skammt á meðan aðeins um helmingur landsmanna hefur fastan heimilislækni og tíminn sem læknarnir hafa fer að mestu í tímabókanir dagsins, ekki eftirfylgni með heilsu milli heimsókna.

Á sama tíma nálgast tímamót sem við verðum að fara að horfast í augu við. Eftir rúman áratug, árið 2038, verða landsmenn sextíu ára og eldri í fyrsta sinn fleiri en þau sem eru tvítug og yngri.

Fyrstu merki hrörnunar sjást ekki á bráðamóttöku, heldur við eldhúsborðið. Göngulag byrjar að hægjast um tólf árum áður en vitræn skerðing greinist. Orðin fara að stríða fólki löngu fyrir greiningu og óútskýrt þyngdartap kemur mörgum árum á undan heilabilun. Rannsóknir frá Bretlandi og bandarísku Alzheimer-samtökin benda á að fólkið sem kemur inn á heimilið, hvort sem það er starfsfólk heimaþjónustu og heimahjúkrunar eða fjölskyldan sjálf, er í bestu stöðu til að taka eftir þessum vísbendingum. Og það er til mikils að vinna ef gripið er inn í snemma. Nærri helming heilabilunartilfella má tengja við áhættuþætti sem hægt er að hafa áhrif á, með hreyfingu, virkni og þátttöku í samfélaginu, í bland við vel stýrða lyfjameðferð.

Einn stærsti áhættuþátturinn er einsemd. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin tengir hana við hundruð þúsunda dauðsfalla á ári og skortur á félagslegum tengslum er talinn álíka skaðlegur og að reykja fimmtán sígarettur á dag. Hér á landi hverfur eldra fólk gjarnan úr félagslífinu daginn sem það missir bílprófið. Rannsóknir sýna að við það tvöfaldast líkur á þunglyndi og fimmfaldast líkur á flutningi á stofnun. Aðrir hafa reiknað þetta dæmi og brugðist við. Spænska ríkið sendir tæplega 900 þúsund eftirlaunaþega í niðurgreidd frí á hverjum vetri, meðal annars til Tenerife, og fær samkvæmt eigin úttektum meira til baka en það leggur út, í störfum, sköttum og betri heilsu.

Í dag notum við bráðamóttökuna sem forgangsröðunarkerfi fyrir fólk sem þarfnast langtímaúrræða. Manneskja þarf helst að brotna til að fá þjónustu umfram það sem aðstandendur ráða við. Það er bæði dýr og grimm leið. Um þriðjungur fólks yfir sjötugu tapar færni við sjúkrahúslegu, um 120 manns liggja nú á Landspítala og bíða eftir hjúkrunarrými og meðal biðtíminn er nær tvöfalt lengri en markmið stjórnvalda segja til um. Biðlistarnir byggja á færnimati sem er, að mínu mati, of sjaldan uppfært eftir að fólk kemst á biðlista. Fjölskyldur sem þekkja inn á kerfið neita jafnvel að taka við ástvini af spítalanum því þær vita að það flýtir innlögn. Ef fólk er gripið fyrr og þjónustan færð heim benda rannsóknir hins vegar til að líkur á stofnanavist geti helmingast.

Silfur viðvörunin (e. Silver tsunami) er löngu farin í loftið . Svarið við henni er þjóðarátak í aukinni rauntímaskráningu heilsufarsupplýsinga jafnt í félagslegri heimaþjónustu og heimahjúkrun. Notum svo gögnin til að grípa snemma inn í með endurhæfingu og meðferð. Þannig byggjum við upp samfélag þar sem eldra fólk lifir sínu besta lífi heima, lengur. Þannig drögum við úr álagi á heilbrigðiskerfið, fjárfestum í heilsu frekar en að bregðast við heilsufarsbresti og mætum áskorunum næsta áratugar.

Formæður okkar og forfeður sigldu inn í þokuna af því að þau áttu hvorki kort né áttavita. Grunnskráningin sem nú er unnið að er kortið. Ef við bætum við aukinni skráningu og spurningalistum, eignumst við áttavitann líka og getum í fyrsta sinn siglt fram úr öðrum þjóðum í stað þess að elta þær. Þokan er ekki að fara neitt. En það er óþarfi að sigla blint inn í hana lengur.

Höfundur er framkvæmdastjóri og stofnandi Dala.care, sem þróar hugbúnað fyrir heimaþjónustu.