„Mamma, af hverju viltu láta sprengja Ís­land?“

Þetta spurði 13 ára dóttir mín mig þegar ég sagði henni að ég hefði kosið já í nýafstöðnum kosningum.

Þegar ég spurði hvers vegna hún héldi það svaraði hún:

„Krakkarnir í spjallhópnum sögðu að ef svarið yrði já þá kæmi Trump og myndi sprengja Ísland.“

„Trúirðu því?“

„Nei. En það segja það samt allir.“

Í spjallhópnum eru um þrjátíu krakkar á hennar aldri.

Fyrstu viðbrögð mín voru að velta fyrir mér hvað foreldrar væru að segja við börnin sín. Fljótt áttaði ég mig þó á að líklegra væri að samfélagsmiðlar væru uppspretta þessara hugmynda.

Ég hef oft haft áhyggjur af því sem dóttir mín gæti rekist á þar; efni sem skaðar sjálfsmynd, ýtir undir skaðlega hegðun eða setur hana í hættu. Pólitískur hræðsluáróður hafði hins vegar ekki verið á listanum.

Það breyttist eftir þessar kosningar.

Upplýst og opin umræða er ein af grunnforsendum lýðræðis. Fjölmiðlar eiga að upplýsa almenning, veita stjórnvöldum aðhald og stuðla að gagnsæi. Tilkoma samfélagsmiðla hefur hins vegar gjörbreytt landslaginu.

Fyrir marga unga kjósendur og verðandi kjósendur eru samfélagsmiðlar orðin helsta upplýsingaveitan. Þar eru það þó ekki endilega bestu rökin sem fá mesta dreifingu heldur skilaboð sem vekja sterkustu tilfinningarnar, hræðslu, reiði eða hneykslun. Afleiðingin er sú að rangfærslur, hálfsannleikur og upplýsingaóreiða geta átt auðveldara uppdráttar en staðreyndir.

Í aðdraganda kosninganna bárust ungum notendum skilaboð sem tengdust beint kosningabaráttunni. Ekki var einungis fullyrt að Ísland myndi glata fullveldi sínu og að aðildarviðræður jafngiltu sjálfkrafa aðild, heldur að ungt fólk yrði sent í „evrópskan her“ og jafnvel að landið yrði lagt í rúst ef kosið yrði á „rangan“ hátt. Margar þessara fullyrðinga voru settar fram af mikilli vissu þrátt fyrir litla eða enga stoð í staðreyndum.

Niðurstaða kosninganna var einsog kunnugt er nei. Hvort slíkur áróður hafði úrslitaáhrif verður seint fullyrt. En það er ástæða til að staldra við og velta fyrir sér áhrifum hans á yngri kynslóðir.

Þegar hræðsla og rangfærslur fá meira vægi en staðreyndir verður lýðræðisleg umræða fyrir skaða, óháð því hvor afstaðan verður ofan á. Hræðsluáróður getur skilað skammtímaárangri en kostnaðurinn birtist síðar. Hann ýtir undir sundrung, grefur undan trausti til stofnana og fjölmiðla og beinir athyglinni frá raunverulegum úrlausnarefnum yfir í ímyndaðar ógnir.

Við þurfum að hugsa um framtíðarkjósendur. Hvernig viljum við standa vörð um upplýsta umræðu, gagnsæi og heilbrigða skoðanamyndun? Ef 13 ára barn getur setið uppi með þá hugmynd að pólitísk afstaða foreldra þess leiði til þess að Ísland verði sprengt, þá ætti það að vera áhyggjuefni fyrir okkur öll, óháð því hvernig við kusum.

Við viljum ekki að pólitískar ákvarðanir byggist á ótta. Við viljum að þær byggist á upplýsingum, gagnrýninni hugsun og málefnalegri umræðu.

Á þessu heimili var málið rætt og dóttir mín fullvissuð um að ég vildi alls ekki láta sprengja Ísland. Ég hafði einfaldlega aðra sýn á hvað væri landinu fyrir bestu og vildi sterkari gjaldmiðil og meiri stöðugleika.

En þau rök féllu fyrir nokkuð daufum 13 ára eyrum, þau vöktu ekki hræðslu, reiði eða hneykslun.

Höfundur er móðir og hagfræðingur