Horfum á heildar­myndina – og til lengri tíma

Staðan á vinnumarkaði er áhyggjuefni. Merki um kólnun atvinnulífsins verða sífellt skýrari og Seðlabankinn spáir sjálfur auknu atvinnuleysi, fækkun vinnustunda og minni kaupmáttaraukningu á komandi misserum. Á sama tíma hækkar bankinn vexti. Aðhaldið hefur með öðrum orðum kostnað í för með sér og hann fellur að verulegu leyti á heimili og vinnumarkað. Um 40% félagsmanna aðildarfélaga BHM starfa á almennum vinnumarkaði og bandalagið hefur verulegar áhyggjur af áhrifum kólnunarinnar á atvinnu og afkomu þeirra. Að sama skapi eru áform ríkisins og sveitarfélaganna um niðurskurð og uppsagnir starfsfólks váleg tíðindi. Áform kjarasamninganna 2024 hafa ekki gengið eftir og þó ekki sé neitt fengið með því að leita að sökudólg þá er nauðsynlegt fyrir okkur að skilja hvað drífur verðbólguna áfram og hvernig megi ná henni niður með sem minnstum samfélagslegum kostnaði.

Verðbólgan er samspil margra þátta

Umræðan um verðbólgu hér á landi hefur tilhneigingu til að þrengjast fljótt niður í spurninguna um laun og kjarasamninga. Sú nálgun er of þröng. Verðbólga hér á landi mótast af samspili margra þátta. Ný greining Alþjóðagjaldeyrissjóðsins bendir til þess að innflutt kostnaðarþróun og aðrir ytri þættir geti haft umtalsverð áhrif á verðbólguþróun. Seðlabankinn hefur jafnframt bent á að hækkun opinberra gjalda og áhrif alþjóðlegra kostnaðarskella hafi átt þátt í aukinni verðbólgu á árinu.

Verðbólga hér á landi endurspeglar meðal annars þróun húsnæðiskostnaðar, alþjóðlegs verðlags, gengis, opinberra gjaldskráa, verðákvarðana fyrirtækja og verðbólguvæntinga. Viðbrögðin við henni þurfa því að taka mið af þessari heildarmynd.

Í því samhengi er fullkomlega eðlilegt að launafólk leitist við að verja sig gagnvart óvissunni. Þegar framfærslukostnaður hækkar og óljóst er hvað er framundan reynir fólk að tryggja kaupmátt sinn. Þau viðbrögð eru afleiðing óvissunnar, ekki orsök hennar.

Þess vegna þarf að horfa til lengri tíma. Því meiri fyrirsjáanleiki sem ríkir í efnahagsumhverfinu, því minni verður þörfin fyrir varnarviðbrögð og því auðveldara að ná verðbólgu niður. Kjarasamningar eru einn hluti heildarmyndarinnar en hvorki upphaf hennar né endir.

Sjálfvirkar hækkanir geta gert verðbólguna þrálátari

Verðtrygging hefur gríðarlegt vægi í íslensku samfélagi, meira en víðast hvar annars staðar. Leigusamningar og ýmsir almennir samningar, svo sem þjónustusamningar, áskriftir og gjaldskrár af ýmsu tagi, taka mið af vísitölu neysluverðs og hækka því gjarnan í takt við hana fremur en að endurspegla raunverulega kostnaðarþróun.

Enn eru dæmi um sjálfvirkar verðhækkanir í hagkerfinu af þessu tagi. Slíkt fyrirkomulag þarf ekki að auka verðbólguna til lengdar en getur gert hana þrálátari. Hver hækkun birtist í vísitölunni og getur orðið tilefni næstu hækkunar, þannig að verðskellir sem annars myndu ganga tiltölulega hratt yfir, festast lengur í verðlagi og ganga hægar til baka.

Hér liggur ábyrgð sem hvorki launafólk né Seðlabankinn getur axlað eitt og sér. Fyrirtæki þurfa að sýna aðhald í verðákvörðunum og hið opinbera þarf að gæta hófs í gjaldskrárhækkunum. Við verðákvarðanir ætti í ríkari mæli að horfa til raunverulegrar kostnaðarþróunar fremur en sjálfvirkrar vísitölubindingar.

Þetta varðar peningastefnuna sjálfa. Þrálát verðbólga kallar á meira og langvinnara aðhald. Þegar verðhækkanir ganga sjálfkrafa í gegnum hagkerfið beitir Seðlabankinn vaxtatækinu af meiri þunga og lengur, sem kallar á aukin útgjöld fyrir heimili og atvinnulíf.

Breiðari aðgerðir og breytt umhverfi verðákvarðana gætu dregið úr þessum spíral. Þá aukast líkurnar á að minni vaxtahækkanir dugi, að aðhaldið verði skammvinnara og að svigrúm skapist til vaxtalækkana fyrr en ella. Stöðugleikinn var gagnkvæmt loforð

Markmið stöðugleikasamninganna 2024 var að skapa stöðugleika í hagkerfinu, stuðla að lækkun verðbólgu og vaxta, auka fyrirsjáanleika, draga úr verðbólguvæntingum og styrkja samkeppnishæfni atvinnulífsins. Með langtímasamningum var skapaður aukinn fyrirsjáanleiki í launamyndun. Launafólk samdi um hófstilltar launahækkanir til langs tíma í þeirri von að það myndi draga úr óvissu um launaþróun og slá á verðbólguvæntingar. Þannig lagði launafólk sitt lóð á vogarskálarnar til að skapa forsendur fyrir lægri vöxtum.

Ábyrgðin á stöðugleikanum er hins vegar sameiginleg og árangurinn ræðst af því að allir standi við sitt. Ef verðlag og gjaldskrár hækka meira en undirliggjandi kostnaðarþróun gefur tilefni til grefur það undan þeim stöðugleika sem að var stefnt og ýtir undir hærri verðbólguvæntingar.

Það sem skiptir mestu máli nú er að draga úr þeirri óvissu sem heimili og fyrirtæki búa við. Það tekst aðeins ef allir leggja sitt af mörkum til að halda aftur af verðhækkunum og styðja við aukinn stöðugleika í efnahagslífinu. Áform um stöðugleika voru sameiginleg niðurstaða kjarasamninga. Til að það gangi eftir þurfa atvinnurekendur, hið opinbera og aðrir lykilaðilar sömuleiðis að leggja sitt af mörkum. Ábyrgðin er sameiginleg og árangurinn ræðst af því að allir standi við sitt.

Höfundur er formaður BHM.