Á­byrgð Ríkis­stjórnar Ís­lands áður en aðildar­við­ræður við ESB hefjast

Umræða um mögulega aðild Íslands að Evrópusambandinu hefur verið sett fram eins og ferlið sé afar einfalt: við sækjum um, setjum fram kröfur og samningaviðræður leiða okkur áfram. En er það þannig. Fyrri reynsla okkar og annarra ríkja sýnir að þetta er ekki svo. Ábyrgð stjórnvalda felst því í að kanna pólitíska stöðu og raunhæfa möguleika áður en þessi vegferð fer fram.

Því legg ég til að það verði sent bréf til allra rikja ESB og fá skýr svör frá þeim, þá sérstaklega í ljósi þess að Hollenska þingið hefur þegar samþykkt ályktun með 146 af 150 atkvæðum um að hafna undanþágum og Írar hafa lýst yfir að þeir vilji jafnræði í fiskveiðimálum. Frakkar og Spánverjar hafa varið sameiginlega fiskveiðistefnu af mikilli hörku. Þetta eru pólitískar hindranir sem ekki má gera lítið úr.

“Formlegt bréf til 27 ríkja ESB (Tillaga)

Í ljósi umræðu á Íslandi og kosningu um framhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið er mikilvægt að skýra grundvallaratriði sem varða sérstöðu Íslands og þau þjóðarhagsmunamál sem óhjákvæmilega þarf að taka afstöðu til áður en formlegt ferli hefst. Ísland hefur í áratugi (frá 1975) byggt efnahagslíf sitt á 200 sjómílna efnahagslögsögu sem er alfarið innan íslenskrar lögsögu samkvæmt alþjóðalögum. Fiskistofnar Íslands eru ekki deildir með öðrum ríkjum og íslenska fiskveiðistjórnunarkerfið hefur verið þróað í samræmi við líffræðilega sérstöðu hafsvæðisins. Þetta kerfi er ekki samhæft sameiginlegri fiskveiðistefnu ESB og er í raun hluti af þeirri sérstöðu sem ESB hefur áður samþykkt varanlegar undanþágur til sumra aðildarríkja.

Efnahagslögsaga Íslands felur ekki aðeins í sér fiskveiðar heldur einnig hafsbotn, orkuvinnslu, leyfisveitingar, rannsóknir og framtíðarauðlindir sem tengjast líftækni og hafefnafræði. Full yfirráð yfir þessu svæði eru grundvallaratriði í íslenskum þjóðarhagsmunum og ófrávíkjanleg forsenda þess að Ísland geti tryggt sjálfbæra nýtingu auðlinda og efnahagslegt sjálfstæði til framtíðar.

Sérstaða Íslands nær þó lengra en efnahagslögsagan. Ísland er herlaust ríki en gegnir lykilhlutverki í öryggismálum Norður-Atlantshafsins. Landið er hluti af varnarsamstarfi NATO og gegnir mikilvægu hlutverki á GIUK-hliðinu, sem hefur áhrif á kafbátaleit, ratsjárvöktun og lofthelgisgæslu. Þessi staða hefur bein áhrif á öryggisstefnu bæði NATO og ESB og gerir Ísland að ómissandi samstarfsaðila í norðurslóðapólitík. Þá er Ísland stofnríki í Norðurskautsráðinu og hefur beinan aðgang að heimskautasamstarfi sem ESB hefur lengi sótt eftir að komast nær. Ísland er því brú inn í umræðu um norðurslóðir, auðlindir, siglingar, loftslagsmál og öryggi á heimskautssvæðinu.

Í ljósi þessarar sérstöðu er nauðsynlegt að kanna fyrirfram hvort pólitískur vilji sé til staðar innan Evrópusambandsins til að samþykkja varanlega undanþágu sem tryggir full yfirráð Íslands yfir allri 200 mílna efnahagslögsögu, þar á meðal fiskveiðistjórnun, hafsbotni, auðlindum og leyfisveitingum, sem hluta af hugsanlegum aðildarsamningi. Slík undanþága þyrfti að vera bundin í sérstakri bókun sem yrði hluti af ESB-rétti og óbreytanleg nema með samþykki allra aðildarríkja.

Ísland óskar því eftir skýru svari við eftirfarandi spurningu:

Myndi ríkisstjórn yðar styðja varanlega undanþágu Íslands sem tryggir full yfirráð Íslands yfir 200 mílna efnahagslögsögu, þar á meðal fiskveiðistjórnun, hafsbotni, auðlindum og leyfisveitingum, sem hluta af hugsanlegum aðildarsamningi við Evrópusambandið?

Svör yðar munu skipta sköpum fyrir mat Íslands á því hvort rétt sé að hefja formlegar aðildarviðræður. Með þessari fyrirspurn er leitast við að tryggja gagnsæi, virðingu og ábyrgð gagnvart þjóðarhagsmunum beggja aðila og forðast að hefja ferli sem gæti strandað á grundvallaratriðum sem ekki er hægt að semja um eftir á.

Virðingarfyllst,

Fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands

Kristrún Frostadóttir, Forsætisráðherra Íslands”

Þetta bréf eða eitthvað álíka tel ég vera nauðsynlegt til að halda andliti og virðingu gagnvart íslenskum kjósendum og ríkjum ESB. Hrein og bein samskipti er gott fararnesti til framtíðar.

Höfundur er byggingafræðingur