Vex Ís­land í eina átt?

Ein helsta skýringin á vexti höfuðborgarsvæðisins er sú að þar hefur stærstur hluti ríkisvalds, stjórnsýslu og opinberrar þjónustu safnast saman. Alþingi, ráðuneytin, stærstu ríkisstofnanirnar og meirihluti opinberra starfa eru staðsett á höfuðborgarsvæðinu. Þegar ákvarðanir eru teknar um ný verkefni eða stofnanir hefur niðurstaðan oft verið sú að þær verði einnig staðsettar þar.

Ákvarðanir á einum stað

Þetta hefur skapað ákveðna keðjuverkun. Opinber störf laða að sér fólk, fjölskyldur, fyrirtæki og þjónustu. Fjölgun íbúa leiðir síðan til frekari uppbyggingar og fleiri starfa. Á sama tíma hefur víða í landsbyggðunum reynst erfiðara að halda í eða fjölga störfum. Þau sem taka flestar ákvarðanir um skipulag samfélagsins, fjárveitingar og opinbera þjónustu búa sjálf á höfuðborgarsvæðinu. Þau upplifa því daglega þær þarfir og áskoranir sem þar eru fyrir hendi en hafa síður beina reynslu af aðstæðum í dreifðari byggðum eðli málsins samkvæmt. Gæti það haft áhrif á forgangsröðun verkefna og fjárfestinga?

Auðvelt á einum stað

Miðstýring hefur þróast með einföldum hagkvæmni sjónarmiðum. Með því að hafa stjórnsýslu, sérfræðinga og stofnanir nálægt hvert öðru er auðveldara að samræma starfsemi, draga úr kostnaði og tryggja skilvirkari þjónustu. Gefið að öll eða sem felst búi á einum og sama staðnum.

Fólk á einum stað

Vandamálið snýst ekki aðeins um hvar fólk býr heldur einnig um hvar vald, áhrif og opinber störf eru staðsett. Tvennt; til að styrkja landsbyggðirnar þarf að dreifa ríkisstörfum og opinberum störfum mun betur um landið og setja aukna áherslu á atvinnusköpun og bættar samgöngur.

Samþjöppun á einn stað

Er samþjöppun valds og þjónustu eðlileg og sjálfsögð og er hún svo mikil að hún veikir möguleika annarra landshluta til að vaxa og dafna? Ímyndum okkur Ísland sem stórt tré. Höfuðborgarsvæðið er stofninn þar sem mestur kraftur og vöxtur hefur safnast saman. Upp úr stofninum liggja greinar um allt land. Ræturnar eru auðlindir sem næra tréð og halda því á lífi. Ef allur áburður, orka, vatn og sólarljós beinast að stofninum styrkist hann. Fái greinarnar sífellt minna af næringu veikjast þær smám saman og brotna. Við höggvum ekki stofninn niður til að grisja. Hann er nauðsynlegur. En verður hann enn sterkari ef við nærum greinarnar. Þegar greinarnar vaxa styrkist tréð í heild sinni. Eða skiptir þetta kannski engu máli og öll sátt við stöðu mála í byggðaþróun á Íslandi?

Höfundur er kennari.