Northvolt: Þegar „græna byltingin“ bítur í skottið á sér

Á síðustu árum hafa stjórnvöld víða í Evrópu lagt gríðarlega áherslu á svokallaða „græna umbreytingu“, þar sem loftslagsmarkmið, kolefnisskattar og sífellt umfangsmeira regluverk ESB eigi að knýja fram nýjan iðnað og orkuskipti. Þróunin í kringum sænska rafhlöðurisann Northvolt sýnir hins vegar hvernig hlutirnir geta farið verulega úrskeiðis þegar pólitísk markmið, rétttrúnaður og hugmyndafræði verða mikilvægari en raunveruleg hagkvæmni og markaðslögmál.

Northvolt – draumurinn um evrópskar rafhlöður

Northvolt var stofnað með það yfirlýsta markmið að losa Evrópu undan yfirburðum og nær einokunarstöðu Kína á rafhlöðumarkaðnum. Fyrirtækið átti að verða tákn nýrrar, sjálfbærrar Evrópu og tryggja evrópskum bílaframleiðendum aðgang að „hreinum“ rafhlöðum án þess að reiða sig á Kína. Verkefnið naut gríðarlegs pólitísks stuðnings, umfangsmikillar ríkisaðstoðar og jákvæðrar fjölmiðlaumfjöllunar. En raunveruleikinn varð hins vegar annar.

Katóðurnar urðu Northvolt fjötur um fót

Eitt stærsta vandamál Northvolt var að fyrirtækinu tókst aldrei sjálfu að framleiða nægilega góðar katóður fyrir rafhlöðurnar. Katóðurnar eru einn mikilvægasti og tæknilega flóknustu þáttum rafhlöðuframleiðslu. Þrátt fyrir yfirlýst markmið um evrópskt sjálfstæði þurfti verksmiðjan áfram að flytja inn kínverskt katóðuefni, nota kínverskar vélar og reiða sig á kínverska sérfræðinga við framleiðsluna. Sú sænska katóðuframleiðsla sem lofað hafði verið náði aldrei þeim gæðum eða því magni sem þurfti til að verkefnið stæði undir væntingum.

Í hverju fólust hin raunverulegu verðmæti Northvolt?

Þegar fyrirtækið fór síðan í þrot kom í ljós að rafhlöðurnar sjálfar voru hugsamlega ekki verðmætasta eignin. Nýjar upplýsingar úr bókinni Northvoltfallet eftir sænska rannsóknarblaðamanninn Gunnar Lindstedt benda til þess að raunverulegt verðmæti Northvolt hafi fyrst og fremst falist í aðgangi að ódýrri „grænni“ raforku í norðurhluta Svíþjóðar.

Samkvæmt upplýsingum sem fram koma í bókinni kom bandaríska fyrirtækið Lyten að kaupum á Northvolt með fjárhagsaðstoð frá sænska fjárfestingarisanum EQT. Á sama tíma hyggst gagnaversfyrirtækið EdgeConneX byggja eitt stærsta gagnaver Svíþjóðar við hlið fyrrverandi Northvolt-verksmiðjunnar í Skellefteå. Samkvæmt bókinni var lykillinn að samningnum ekki rafhlöðuframleiðslan sjálf heldur aðgangur að þeim raforkusamningum sem áður höfðu verið tryggðir fyrir Northvolt.

Þar með virðist sem hluti þeirrar „grænu“ raforku sem ætlað var að knýja áfram evrópska rafhlöðuframleiðslu fari í staðinn til risastórra bandarískra gagnavera og gervigreindarverkefna. Í bókinni er jafnvel fullyrt að endanlegur notandi gagnaversins kunni að verða Google.

Regluverk ESB hamlar þróun og samkeppni

Þetta varpar nýju ljósi á hina svokölluðu „grænu umbreytingu“ Evrópu. Gagnrýnendur halda því fram að sífellt hærri kolefnisskattar, flóknara regluverk ESB og pólitískt stýrðar fjárfestingar hafi skapað kerfi þar sem raunveruleg framleiðsla og samkeppnishæfni sitji á hakanum. Í stað þess að byggja upp sjálfbæran evrópskan iðnað virðist Evrópa í mörgum tilfellum enn háð Kína þegar kemur að lykiltækni, á meðan almenningur og atvinnulíf bera kostnaðinn í formi hærra orkuverðs, nýrra loftslagsgjalda og aukins reglufargans.

Áhrif regluverks ESB á Íslandi

Margir óttast að Ísland geti lent í svipaðri þróun vegna sívaxandi áhrifa regluverks ESB á orku- og loftslagsmál í gegnum EES-samninginn. Þar eru sett sífellt strangari markmið um orkuskipti, kolefnishlutleysi og aukna miðstýringu orkumarkaða. Gagnrýnendur telja að slíkt geti aukið þrýsting á uppbyggingu og dreifingu vindorkuvera, hækkað raforkuverð og dregið úr orkuöryggi landsins.

Saga Northvolt sýnir að „græna hagkerfið“ er ekki sjálfkrafa trygging fyrir sjálfbærni eða efnahagslegri velgengni. Þegar pólitísk markmið fara að ráða ferðinni umfram raunhæfa arðsemi getur niðurstaðan orðið skuldasöfnun, ósjálfbær verkefni og samfélagslegur kostnaður sem almenningur þarf á endanum að bera.

Höfundur er læknir og fullveldissinni.

Heimildir

https://www.svd.se/a/e7aexa/darfor-raddades-northvolt-elen-kan-bli-viktigare-an-batterierna

https://www.dn.se/ekonomi/northvolt-skulle-radda-klimatet-jobben-och-europas-oberoende-av-kina/

https://www.svd.se/a/xmQ47p/svd-techbrief-vad-gick-snett-pa-northvolt