Hætta á ferðum í fjöl­miðlun á Ís­landi

Öll fyrri viðmið um heilbrigðan fjölmiðlamarkað á Íslandi eru hrunin. Á síðustu 15–20 árum hefur blaðamönnum í landinu fækkað um meira en helming og starfa nú vel innan við þúsund manns að því sem við myndum skilgreina sem sjálfstæða fréttaþjónustu, dagskrárgerð og blaðamennsku. Og fjölmiðlum af margvíslegu tagi hefur fækkað stórlega samtímis - um leið og kvikmynda- og þáttagerð sjálfstæðra framleiðenda er fjárvana.

Á sama tíma fjölgar upplýsingafulltrúum hjá hinu opinbera, hagsmunasamtökum og í stórfyrirtækjum stórkostlega. Þetta starfsfólk hefur atvinnu af því að fóðra sífellt veikari fjölmiðla á eigin útgáfu af veruleikanum. Þegar fjölmiðlar veikjast, missa þeir beint talsamband við valdhafa til að veita aðhald, afla nauðsynlegra upplýsinga og efla gagnrýna umræðu. Fjölmiðlar verða fyrir vikið auðveldari bráð fyrir hagsmunaaðila sem hanna sína eigin útgáfu af veruleikanum, framvindusaga samfélagsins í heild verður samsuða af hagsmunakynningum. Þetta er hættulegt lýðræðinu.

Áskoranir nýrrar tækni

Ofan á þetta bætast áskoranir nýrrar tækni. Forseti Íslands benti réttilega á það nýlega hvaða tækifæri og ógnir fylgja gervigreindinni þegar hún bætist við fordómaflóð samfélagsmiðlanna:

„Gervigreindin hefur burði til að magna þessi neikvæðu áhrif enn frekar. Hún getur á andartaki framleitt efni sem virðist trúverðugt en er villandi, dreift óstaðfestum upplýsingum með ógnarhraða og haft áhrif á skoðanir okkar og líðan með hætti sem við gerum okkur ekki alltaf grein fyrir. … Af þessum ástæðum er brýnt að við sem samfélag mótum okkur skýra stefnu um ábyrga og gagnlega notkun gervigreindar.. ekki síst að tryggja varðveislu lýðræðisins.“

Ég tek undir með forseta og set í beint samhengi við hnignun fjölmiðlunar og blaðamennsku hér á landi. Um leið bendi ég á að stóru samfélagsmiðlarnir og margir erlendir áhrifamiðlar eru nú undir beinu valdboði ofurauðmanna sem beita pólitískri stýringu í fjölmiðlun. Áður reyndu menn að skilgreina faglegan aðskilnað óháðra blaðamanna frá eigendavaldi. Nú gildir beint eigenda-ofbeldi örfárra manna sem stjórna helstu boðveitum.

Á sama tíma sjáum við erlendis að hart er sótt að miðlum í almannaþjónustu af öflum sem vilja á sem flestan hátt grafa undan frjálslyndu lýðræði.

Ég tel alveg ljóst að nú þegar sé hafin viðleitni til að beina gervigreindinni inn á pólitíska stýringu. Hvers vegna ekki? Hvers vegna ætti hún að vera óháð þegar í undirbúningi er yfirtaka á öllum grunnstoðum frjálsrar fjölmiðlunar? Og þessi stórkostlega peningahít mun að sjálfsögðu taka upp það viðskiptamódel sem virkar á samfélagsmiðlunum: Selja okkur neytendur - á vald auglýsenda. Það liggur einfaldlega í augun uppi.

Gervigreindin gæti orðið stórkostlegt tæki til að auðga samfélög okkar - en stefnir í hættulega átt.

Stafrænt fullveldi

Við Íslendingar höfum falið erlendum tæknirisum meðferð gagna og samskipta okkar. Þetta skapar hættu. Við megum eiga von á því að gerð verði skipuleg atlaga að lýðræðislegri umræðu og upplýsingagjöf á Íslandi og þá er þessi veikleiki áberandi. Önnur Evrópuríki vinna að því að auka þol sitt gagnvart ytra áreiti og óttast jafnvel með góðum rökum fjandsamlega yfirtöku á gögnum og fjarskiptaleiðum.

Við þurfum að tryggja stafrænt fullveldi, örugg yfirráð lýðveldisins yfir öllum lykilgögnum og að upplýsingakerfin séu svo vel varin að ekki dugi ein forsetatilskipun í útlöndum til að lama stafræna innviði landsins og taka gögn landsmanna í gíslingu

Tæknin og traustið

Við þessar breyttu forsendur megum við Íslendingar telja lánsöm að hafa byggt upp það menningarauðmagn sem fylgir 100 ára sögu Ríkisútvarpsins. Traustmælingar sýna að RÚV stendur vel í samanburði við aðrar stofnanir samfélagsins. Þótt trausti til fréttamiðla almennt hafi hrakað, einnig gagnvart Ríkisútvarpinu, er staðan viðunandi enn.

Sem lang stærsti fjölmiðill landsins, sem borin er uppi af almannafé, ber Ríkisútvarpið sérstaka ábyrgð við þessar knýjandi aðstæður. Að tryggja lýðræðislegar stoðir samfélagsins er hin raunverulega réttlæting fyrir því að reka almannaútvarp.

Þess vegna verðum við að valdefla og styrkja dagskár- og fréttamennsku við þessar erfiðu aðstæður og styrkja það samfélagslega traust sem þarf að ríkja. Ég hef sannfæringu fyrir því að eitt brýnasta verkefni Ríkisútvarpsins nú sé að efla stoðir sjálfstæðrar dagskrárgerðar og fréttamennku - einmitt núna - og að slíkt megi vel gerast í samvinnu við aðra fjölmiðla sem vilja starfa á svipuðum forsendum.

Alþjóðleg samkeppni um auglýsingar og áskriftir

Brýnt er að takast á við þá goðsögn að Ríkisútvarpið sjúgi allt súrefni af auglýsingamarkaðnum frá öðrum fjölmiðlum í landinu.

Ný gögn frá Hagstofunni sýna að fjármagn streymir úr landi til erlendra miðla.

• Auglýsingamarkaðurinn er um 30 milljarðar í heild.
• Um 15 milljarðar af auglýsingafé fara til erlendra samfélagsmiðla og boðveitna.
• RÚV tekur til sín um 2,3 milljarða — innan við 8 prósent af heildarauglýsingarmarkaðnum — og sú tala fer lækkandi.

Það er því ekki feitan gölt að flá hjá RÚV ef menn vilja styrkja aðra íslenska miðla; feitu bitarnir streyma til útlanda til fyrirtækja sem borga enga skatta hér og hafa engar samfélagslegar skyldur við Ísland.

Ég hvet fjármálaráðherra til að láta greina hve mikið fé hið opinbera — ríki og sveitarfélög — setja í þessa erlendu miðla með auglýsingakaupum. Það er grátlegt að fjárveitingavaldið standi í að skrapa saman örfáum hundruðum milljóna í fjölmiðlastyrki á meðan milljarðar streyma úr landi. Hvað myndi breytast ef það fé yrði allt í einu á lausu til auglýsinga innanlands? Menningarráðherra brást skjótt við áskorunum um að reyna að stemma stigu við þessu útstreymi fyrir sitt leyti og er það vel.

Íslenski fjölmiðlamarkaðurinn er alþjóðlegur samkeppnismarkaður

Menn tala um forskot RÚV vegna útvarpsgjaldsins. Útvarpsgjaldið er um 23.000 krónur á ári — eða kringum 60 krónur á dag fyrir Rás 1, Rás 2 og sjónvarpið. Í samanburði við áskriftir að erlendum tónlistar- eða bíómyndaveitum er þetta sáralítið: Einstaklingsáskrift að hljómlistarveitu eins og Spotify kostar álíka mikið á dag og notendagjald Ríkisútvarpsins og svipað gildir um Netflix kvikmyndarásina.

Það væri áhugavert að fá góða greiningu á kaupum Íslendinga á erlendu efni því hún mun alveg örugglega sýna að í þessari samkeppni á alþjóðlegum fjölmiðlamarkaði fer Ríkisútvarpið halloka. Hið meinta forskot Ríkisútvarpsins er hreinlega ekki til. Aðrir fjölmiðlar okkar sem eftir eru eiga í harðri samkeppni á alþjóðlegum markaði líka og ljóst að þeir sem óska eftir stuðningsáskriftum eins og Samstöðin, Heimildin og Gímaldið og þurfa mun hærri gjöld en nemur áskrift að Spotify, Netflix - að ekki sé talað um enn fleir sérrásir sem mörg heimili kaupa efni frá. Íslenskir fjölmiðlar eins og Morgunblaðið, Síminn og Sýn eru einfaldlega á allt öðru verðsvæði sem von er. Það er því ekki einungis að auglýsingapeningar streyma úr landi heldur eru áskriftarleiðirnar í boði heimsfjölmiðlanna langt handa við samkeppnisburði íslenskra miðla.

Að skerða hlut Ríkisútvarpsins við þessar aðstæður og viðskiptavæða alla fjölmiðlun og menningu á Íslandi í þessu alþjóðlega samkeppnisumhverfi væri glapræði.

Þegar kaffibolli úti í bæ kostar yfir þúsund krónur, eru 60 krónur á dag fyrir 100 ára menningarauðmagn Ríkisútvarpsins bara smámunir - sem skipta samt miklu.

Ekki bara rekstur heldur hugmyndir

Niðurstaða mín er þessi: Það séu ekki bara rekstrarlegar forsendur íslenskrar fjölmiðlunar sem séu við það að bresta, og án almenningsútvarps verðum við virkilega illa stödd. Hitt kemur líka til að vegið er að sjálfstæðri, óháðri dagskrárgerð og fréttamennsku úr ýmsum áttum. Við þurfum að takast á við þær áskoranir ekki síður en auraleysið. Á því sviði erum við lánsöm því enn eigum við metnaðarfullt fjölmiðlafólk sem starfar af köllun og er fært um að takast á við krefjandi aðstæður ef við sköpum þau tækifæri sem þarf.

Höfundur er formaður stjórnar Ríkisútvarpsins eru þau sjónarmið sem hér eru rakin eru hans eigin. Skýrsla formanns á ársfundi Ríkisútvarpsins er hér í fullri lengd.