Geta sagt upp ríkisstarfsmönnum í hagræðingarskyni án lagabreytingar

Forstöðumenn ríkisstofnana geta sagt upp starfsmönnum í hagræðingarskyni án lagabreytingar, en trega gætir hjá ríkinu að segja upp starfsfólki á þessari forsendu. Þessi tregi virðist byggður á misskilningi.

Sömu ríkisstofnanirnar fara ítrekað fram úr fjárheimildum, eins og rakið er í skýrslu ríkisendurskoðunar um framkvæmd fjárlaga. Þetta eru Landbúnaðarháskóli Íslands, Hólaskóli, Flensborgarskóli, Sýslumaðurinn í Borgarnesi, Sýslumaðurinn á Selfossi, Heilbrigðisstofnun Austurlands, Heilbrigðisstofnunin Vestmannaeyjum og Heilbrigðisstofnun Suðurlands.

Ríkisendurskoðandi sagði í fréttum okkar í gær að mjög strangar reglur í gildandi starfsmannalögum legðu þungar byrðar á forstöðumenn ríkisstofnana þegar uppsagnir starfsmanna ríkisstofnana væru annars vegar.

En fækkun starfsmanna í hagræðingarskyni er talin málefnalega ástæða uppsagnar í íslenskum rétti.

Sérfræðingar í stjórnsýslurétti sem fréttastofa hefur rætt við segja að ákveðins misskilnings gæti í stjórnsýslunni þegar komi að uppsögnum ríkisstarfsmanna. Sú mýta hafi skapast að ekki sé hægt að segja ríkisstarfsmönnum upp auðveldlega nema að undangenginni áminningu. Eða að breyta þurfi starfsmannalögum til að liðka fyrir uppsögnum í hagræðingarskyni. Þetta virðist vera útbreiddur misskilningur.

Hagræðing vegna skertra fjárheimilda málefnaleg ástæða

Dómar hafa fallið í Hæstarétti þar sem uppsögn ríkisstarfsmans hefur verið talin heimil ef hún grundvallast á málefnalegum sjónarmiðum.

Gestur Jónsson hæstaréttarlögmaður hefur sinnt verkefnum á sviði starfsmannaréttar í áratugi en hann sagði í samtali við fréttastofu að 43. gr. starfsmannalaga ætti að duga þegar kæmi að uppsögnum ríkisstarfsmanna ef uppsögnin væri í hagræðingarskyni. Sparnaður eða skerðing fjárheimilda væri málefnaleg ástæða uppsagnar ríkisstarfsmanns í þessu samhengi.

Að framansögðu virtu ætti að vera hafið yfir vafa að forstöðumenn ríkisstofnanna geta sagt upp starfsmönnum í hagræðingarskyni vegna skertra fjárheimilda að óbreyttum lögum.

Þess skal þó getið að skiptar skoðanir eru um ágæti þess að segja upp starfsmönnum í hagræðingarskyni á erfiðleikatímum í ríkisfjármálum. Þannig hafa slíkar uppsagnir haft öfug áhrif t.d í Grikklandi þar sem samdráttur varð í einkaneyslu í kjölfarið með tilheyrandi neikvæðum áhrifum fyrir efnahagslífið þar í landi. Forsætisráðherra vék að þessu í viðtali við fréttastofu á dögunum þegar störf hagræðingarhóps ríkisstjórnarinnar voru til umræðu.

Unnur Brá Konráðsdóttir, þingmaður í hagræðingarhópi ríkisstjórnarinnar, segir að uppsagnir ríkisstarfsmanna séu úrræði sem forstöðumenn stofnana eigi að beita svo lengi sem það valdi ekki skerðingu á lögbundinni þjónustu.

Unnur Brá er einn fimm þingmanna hagræðingarhópsins en verkefni hópsins er að finna leiðir til sparnaðar í rekstri ríkisins.

Umboð hópsins nær til þess að leggja til fækkkun stöðugilda hjá ríkinu með kerfisbreytingum eins og sameiningu stofnana.

Uppsagnir virðast vera einhvers konar tabú

Gætt hefur ákveðins trega meðal forstöðumanna stofnana að segja upp starfsfólki.  Skemmst er að minnast skýringa sem birtust í skýrslu Ríkisendurskoðunar um fjármálastjórn Landbúnaðarháskólans á Hvanneyri sem birtist í mars 2012, en þar er stofnunin að gera enn og aftur athugasemdir við framúrkeyrslu skólans.

Frá árinu 2005 hefur skólinn aðeins tvisvar sinnum verið rekinn innan árlegra fjárveitinga. Ríkisendurskoðun hefur ítrekað bent á alvarlega fjárhagsstöðu skólans í endurskoðunarbréfum og opinberum skýrslum. Í andmælum forstöðumanns virðast uppsagnir starfsfólks algjört neyðarúrræði sem gripið yrði til til þrautavara. Þetta er hér aðeins tekið sem dæmi.

Þarf ekki bara að brýna fyrir forstöðumönnum ríkisstofnana að beita þessu úrræði til að draga úr kostnaði? „Auðvitað er þetta ein af þeim leiðum sem hægt er að fara. Engu að síður þurfa forstöðumenn að átta sig á því að leggja niður fyrir sig hvert verkefnið er sem á að sinna. Í einhverjum tilvikum kann að vera að hægt sé að fara þessa leið, að fækka starfsmönnum. Þá er rétt að skoða hana og fara hana. Í öðrum tilvikum þurfa menn kannski að fara aðrar leiðir. (...) Ef að verkefnunum sem eru lögbundin er ekki sinnt nægilega vel þá er eitthvað að uppbyggingu viðkomandi stofnunar,“ segir Unnur Brá.