Saga samfélags en ekki einstaklinga

Þessi grein er framhald á fyrri umfjöllun minni um gagnrýni Jafnréttisstofu vegna námsbóka í sögu. Í síðustu grein sýndi ég fram á að bækur mínar, Sögueyjan, eru skrifaðar í anda aðalnámskrár en hér mun ég leitast við að bregðast við einstökum þáttum gagnrýninnar.

Í kennsluleiðbeiningum Sögueyjunnar er gerð grein fyrir fyrsta hefti með eftirfarandi hætti en sú lýsing á einnig við næstu hefti á eftir að því undanskildu að þar er ekki fjallað um miðaldir: „Í bókinni er leitast við að draga upp megineinkenni og átakalínur í samfélaginu á hverjum tíma fyrir sig. Efnið er fléttað saman með þeim hætti að nemendur fái tilfinningu fyrir framvindu sögunnar um leið og þeir átti sig á samhengi tiltekinna samfélagsþátta. Aðalatriðið er að veita skýra innsýn í samfélag miðalda þar sem nemendur geta áttað sig á lífsskilyrðum almennings og ólíku hlutskipti landsmanna varðandi auð og völd. Einstakir atburðir, ártöl og mannanöfn, skipta því tiltölulega litlu máli einir og sér. Hér er sú leið valin að skilgreina einstaka þætti sögunnar og setja þá í samhengi við samfélagslega þróun.“

Ég komst auðvitað ekki hjá því að nefna áberandi gerendur sögunnar á nafn og þar er einkum um karla að ræða en þeir höfðu langtum betri tækifæri til að gera sig gildandi í karlasamfélagi fyrri alda en konur. Af þeim sökum nefni ég karlmenn á borð við Snorra Sturluson og Jón Sigurðsson.

Þar til viðbótar nafngreindi ég fólk í svokölluðum kveikjusögum sem eru sviðsettar frásagnir í upphafi hvers kafla en hlutverk þeirra er að draga meginefni kaflans saman í sterka myndræna frásögn sem gefur nemendum forsmekkinn að umfjöllun kaflans. Má nefna sem dæmi frásögnina af Grundarbardaga. Bardaginn sjálfur skiptir ekki meginmáli heldur sú staðreynd að þar fóru tveir valdamenn, annar íslenskur en hinn útlendur, saman til skattheimtu og þóttu harðdrægir í aðgerðum sínum. Það var í þágu frásagnarinnar að nafngreina þá en megintilgangur kveikjunnar var að draga saman með myndrænum hætti hvernig valdamenn hegðuðu sér og að innlent vald var ekki endilega hagstæðara Íslendingum en erlent.

Í þessu samhengi skipti nafn Helgu á Grund litlu máli og kemur það mér sannast sagna í opna skjöldu að vera sakaður um þöggun með því að nefna hana ekki á nafn. Í annarri kveikju segi ég frá drápi Snorra Sturlusonar en henni er ætlað að varpa ljósi á ofbeldi og valdabaráttu höfðingja á Sturlungaöld. Þar sá ég ástæðu til að vísa beint í Sturlungu til að gefa nemendum sýnishorn af tilþrifaríkum miðaldafrásögnum. Í þessari stuttu tilvitnun eru nafngreindir fimm karlmenn sem skipta engu sérstöku máli í sjálfu sér en ekki hefði farið vel á því að fella nöfn þeirra niður.

Sú niðurstaða skýrslunnar að konur séu mun færri en karlar í atriðisorðaskrá fyrstu tveggja binda Sögueyjunnar er hárrétt, en ástæðan er hreint ekki sú að ég hafi viljað halda konum utan sögunnar. Þar eru fyrst og fremst skráð nöfn þekktra einstaklinga úr opinberu lífi og það er ekki auðvelt að finna slíkar konur fyrr en undir lok 19. aldar. Konur eru því mun sýnilegri í þriðja bindi Sögueyjunnar, sem nær frá lokum 19. aldar fram til dagsins í dag, en í fyrri bindum verksins.

Þar með er auðvitað ekki sagt að sú saga sem greint er frá í Sögueyju 1 og 2 hafi ekkert með konur að gera. Frásögn bókanna er að miklu leyti lýsing á kjörum íslenskrar alþýðu enda er margoft talað um Íslendinga, landsmenn, mannlíf o.s.frv. Ég lít svo á að konur jafnt sem karlar falli undir þau hugtök og því sé að verulegu leyti um heildarsögu þeirra að ræða. Myndefni bókarinnar styrkir ennfremur þann skilning að um sé að ræða sögu beggja kynja.

Þá fjalla ég um tiltekna hópa í kafla sem gerir einkum grein fyrir uppbyggingu samfélagsins með tilliti til auðs, valda og tækifæra. Þar fjalla ég sérstaklega um hlut kvenna enda var staða þeirra nokkuð þröngt skilgreind fyrr á tíð. Leyfði ég mér að setja þann kaflahluta í atriðisorðaskrá undir hugtakinu „konur“ svo að nemendur ættu auðveldara með að finna umfjöllun sem ætti sérstaklega við um þær. Ekki vegna þess að ég líti niður á konur eins og marka má af gagnrýni skýrslunnar heldur til að gera nemendum kleift að fletta upp á lýsingu á stöðu kvenna á miðöldum.

Viðkomandi færsla í atriðisorðaskrá var sett inn þar sem mér er staða kvenna hugleikin og á ég ekki von á öðru en svo sé einnig um kennara og nemendur.

Því fylgir ábyrgð og töluvert vald að reka opinbera stofnun sem Jafnréttisstofu og því hlýtur maður að gera þá kröfu að vandað sé til rannsókna á vegum hennar. Á það ekki hvað síst við þegar viðkomandi stofnun kýs að blása í herlúðra í fjölmiðlum. Fyrir mér byggist jafnrétti í söguritun ekki á því að nafngreina fólk heldur að lýsa sem best aðstæðum almennings og gildir þá einu hvort um karlmenn eða kvenmenn sé að ræða. Samkvæmt skýrslu Jafnréttisstofu liggur jafnréttið í því að nafngreina þekkt fólk en það er fjarri mínum jafnréttishugmyndum.

Að þessu sögðu vil ég geta þess að þrátt fyrir að alvarlegir annmarkar séu á skýrslu Jafnréttisstofu hefur hún vakið mig betur til vitundar um nauðsyn þess að gera konur sem sýnilegastar í söguritun þó oft sé þar erfitt um vik. Það er t.d. sjálfsagt að segja „landnámshjónin Ingólfur og Hallveig“ í stað þess að nafngreina Ingólf einan. Þess má geta að bækur mínar verða teknar til endurskoðunar eins og aðrar bækur sem Námsgagnastofnun hefur að undanförnu gefið út fyrir miðstig í samfélagsfræði í þeim tilgangi að kanna hvort á einhvern hátt megi rétta hlut kynjanna án þess að breyta okkar bestu vitneskju um söguna. En það er mikilvægt að hafa í huga að í yfirlitsritum um sögu landsins er takmarkað rými til umfjöllunar um nafngreindar persónur. Slíkt er frekar hægt í bókum sem taka fyrir afmörkuð efni eða tímabil. Er sjálfsagt að draga hlut kvenna betur fram í dagsljósið með þeim hætti auk þess sem auka mætti við ítarefni sögubókanna.

Ég lagði mikinn metnað í ritun Sögueyjunnar og hafði það að leiðarljósi að skrifa sögu þjóðar en ekki einstaklinga. Mér þykir sárt að horfa upp á bækur mínar dæmdar með þeim hætti sem gert er í skýrslu Jafnréttisstofu og í sumum fjölmiðlum. Mér þætti vænt um ef þeir sem um bækur mínar fjalla litu á efnið á málefnalegan hátt og miði frekar við innihald og anda bókanna en talningu á mannanöfnum. Þá gagnrýni sem til þessa hefur fram komið tel ég ómaklega og úr öllu samhengi við efni Sögueyjubókanna.