Pínu sárs­auki á unga fólkið?

Daði Már Kristófersson fjármálaráðherra sagði í viðtali við Vísi að íslensk heimili ættu að geta þolað þann „sársauka“ sem fylgir því að ná tökum á ríkisfjármálum og verðbólgu. Hann benti meðal annars á sterka eignastöðu heimilanna, lítil vanskil og góðan kaupmátt.

Hver á eignirnar?

Þegar vísað er til sterkrar eignastöðu íslenskra heimila er rétt að horfa líka til þess hvernig hún skiptist.

Nýjustu tölur Hagstofunnar sýna að eignir fjölskyldna voru að meðaltali um 60 milljónir króna árið 2025. Hjá elsta aldurshópnum, 67 ára og eldri, voru þær hins vegar tæplega 111 milljónir króna að meðaltali.

Þetta skiptir máli þegar talað er um hvað „heimilin“ í heild sinni geti þolað. Meðaltalið segir ekki alla söguna, enda hafa eldri eigendur haft áratugi til að byggja upp eigið fé, greiða niður skuldir og njóta hækkunar fasteignaverðs.

Staða yngra fólks getur verið allt önnur. Þegar fólk kaupir sína fyrstu eign er það að meðaltali um 33 ára. Þá hefur það eðli málsins samkvæmt ekki haft áratugi til að byggja upp eigið fé í húsnæði eins og margir eldri eigendur. Seðlabankinn hefur jafnframt bent á að staða fyrstu kaupenda og tekjulægri hafi versnað á húsnæðislánamarkaði. Fyrstu kaupendur geta fjármagnað allt að 90% af kaupverði fasteignar með lánum, en almenna hámarkið er 80%.

Það er því ákveðin skekkja í því að benda ungri og skuldsettri fjölskyldu á sterka eignastöðu „heimilanna“, þegar eignastaðan er að jafnaði langsterkust hjá elsta aldurshópnum.

Það er hægt að vera rík þjóð á pappír án þess að fjölskyldan sem fær afborgunarseðilinn um næstu mánaðamót upplifi sig sérstaklega ríka.

Miðgildi reglulegra launa fullvinnandi fólks var um 826 þúsund krónur á mánuði árið 2025. Miðað við skattkerfið í dag, fullan persónuafslátt og 4% skylduiðgjald í lífeyrissjóð eru það í kringum 600 þúsund krónur útborgaðar á mánuði.

Það er ágæt tala að hafa í huga þegar rætt er um hvað venjulegt launafólk geti „þolað“.

Þolinmæði er „pínu“ dýr

Verðlagsforsendur langtímakjarasamninganna hafa nú brostið.

Markmið samninganna 2024 til 2028 var meðal annars að hófleg launaþróun stuðlaði að minni verðbólgu og lægri vöxtum. Í ágúst í ár mátti ársverðbólga ekki vera meiri en 4,7%. Hún varð 5,6%. Sex mánaða verðbólgutakturinn varð 6%, en viðmiðið var 4,4%.

Í janúar 2024 gerðu aðilar á fjármálamarkaði ráð fyrir töluvert hraðari vaxtalækkunum. Í könnun Seðlabankans í janúar það ár var miðgildi spár þeirra að meginvextir yrðu komnir niður í 5,75% eftir tvö ár.

Það var vitaskuld spá, ekki loforð, en sýnir hversu langt raunveruleg þróun hefur verið frá þeim væntingum sem ríktu þegar langtímakjarasamningarnir voru gerðir.

Stýrivextir eru nú 8%.

Og 2,25 prósentustiga vaxtamunur er ekki bara tala á blaði.

Til að sjá stærðargráðuna má taka einfalt reiknidæmi. Á 50 milljóna króna óverðtryggðu jafngreiðsluláni til 25 ára getur slíkur vaxtamunur þýtt um 78 þúsund króna mun á mánaðarlegri greiðslubyrði, eða í kringum 900 þúsund krónur á ári.

Þetta er reiknidæmi, en sýnir hversu fljótt „pínu sársauki“ getur orðið að mjög raunverulegum fjárhæðum hjá skuldsettu heimili.

900 þúsund krónur eru um einn og hálfur mánuður af útborguðum launum.

Það er orðið nokkuð stórt „pínu“.

Þegar slagorðin mæta reikningunum

Pólitíska minnið er síðan athyglisvert.

Fyrir kosningarnar 2024 kallaði Samfylkingin háa vexti „ofurskatt á heimili og fyrirtæki“ og talaði sérstaklega um „ofurskattinn á ungt fólk og alla sem skulda“. Flokkurinn sagðist ætla að kveða niður vexti og verðbólgu.

Viðreisn sagði á sama tíma að „það verður ekki meira lagt á heimili og fyrirtæki“ sem þegar glímdu við þunga byrði vegna vaxta og verðbólgu.

Það er rétt að ríkisstjórnin ræður ekki stýrivöxtum. Það gerir sjálfstæð peningastefnunefnd Seðlabankans. Það er líka rétt að ríkisstjórnin telur aðhald í ríkisfjármálum nauðsynlegt til að skapa skilyrði fyrir minni verðbólgu og lægri vöxtum.

En það breytir ekki spurningunni sem blasir við þeim sem gengu að hóflegum langtímakjarasamningum í þeirri von að verðbólga og vextir myndu lækka.

Hversu lengi á að þola sársaukann áður en planið fer að virka?

Reikningarnir koma nefnilega núna. Vextirnir greiðast núna og sársaukinn finnst núna.

Fyrir kosningar var Samfylkingin með „plan“ um að negla niður vexti og verðbólgu. Sleggjan var meira að segja tekin fram til að undirstrika skilaboðin.

Ég vona bara að „planið“ sé nú að beina sleggjunni að vöxtunum, því hingað til hefur veski landsmanna tekið heldur fleiri högg.

Höfundur er stjórnmálafræðingur og markaðsfræðingur að mennt og starfar sem vörumerkjastjóri.