Ó­rétt­læti lífeyriskerfisins gagn­vart ungu fólki

Íslenska lífeyriskerfið byggir á þeirri hugmynd að hver kynslóð safni fyrir eigin lífeyri. Iðgjöld eru greidd í lífeyrissjóð, þau ávöxtuð og eignir sjóðsins eiga síðan að standa undir réttindum sjóðfélaganna.

En þegar staða einstakra sjóða er skoðuð nánar verður myndin flóknari.

Greiðsla í lífeyrissjóð er lögbundin. Launafólk getur ekki ákveðið að standa utan kerfisins og kjarasamningar ráða oft í hvaða sjóð það greiðir. Fólk getur því verið bundið við ákveðinn sjóð áratugum saman, jafnvel þótt fjárhagsstaða, ávöxtun eða stjórnun hans sé lakari en hjá öðrum sjóðum.

Ef fólk er skyldað til að greiða í ákveðinn lífeyrissjóð verður samfélagið að geta svarað því hvers vegna tveir launþegar með sömu laun og sama skylduiðgjald geta þurft að bera mjög ólíka gamla skuld.

Tveir launþegar – sama iðgjald, ólík byrði

Tökum tvo einstaklinga sem hefja starfsævi sína á sama tíma. Báðir eru með eina milljón króna í mánaðarlaun og báðir greiða 15,5%, eða 155 þúsund krónur á mánuði, í lögbundinn lífeyrissparnað.

Annar greiðir í sjóð þar sem þegar áunnin réttindi eru fullfjármögnuð.

Hinn greiðir í sjóð með verulegan áfallinn halla.

Hjá Birtu jafngildir áfallinn halli, samkvæmt þeim útreikningum sem hér eru notaðir, gróflega 24% af núvirði framtíðariðgjalda. Ef allur sá halli yrði látinn lenda á framtíðariðgjaldagreiðendum jafngilti byrðin um 3,7% af heildarlaunum.

Fyrir einstakling með eina milljón króna í mánaðarlaun eru það um 37 þúsund krónur á mánuði.

Í þessari sviðsmynd væru greiðslurnar sjálfar um 17,8 milljónir króna á 40 ára starfsævi, á föstu verðlagi. Ef jafnframt er reiknað með 3,5% raunávöxtun þess fjár yfir starfsævina verður uppsafnað tapað verðmæti um 43 milljónir króna.

Þetta þýðir ekki að Birta taki í dag 37 þúsund krónur af hverri milljón í laun og greiði eldri sjóðfélögum. Þetta er sviðsmynd sem sýnir stærðargráðuna ef gamall halli væri allur látinn lenda á framtíðariðgjöldum.

En hún sýnir hvers vegna málið skiptir máli.

Tveir einstaklingar geta greitt nákvæmlega sama lögbundna iðgjaldið en staðið frammi fyrir mjög ólíkri byrði vegna þess eins í hvaða sjóð starf þeirra eða kjarasamningur hefur komið þeim.

Gamall halli hverfur ekki

Áfallin staða segir hvort þær eignir sem þegar hafa safnast standi undir þeim réttindum sem sjóðfélagar hafa þegar unnið sér inn.

Ef þar er halli verður hann að lenda einhvers staðar.

Hægt er að skerða þegar áunnin réttindi, draga úr framtíðarávinnslu, hækka iðgjöld án samsvarandi réttindaaukningar eða treysta á að framtíðarávöxtun fylli gatið.

En ekkert af þessu er ókeypis.

Jafnvel þegar góð framtíðarávöxtun vinnur upp gamlan halla er sú ávöxtun ekki lengur tiltæk til að styrkja framtíðarréttindi þeirra sem greiða inn núna.

Gamall halli sem ekki er tekinn af gömlum réttindum færist því, með einum eða öðrum hætti, inn í framtíðina.

Mikill munur milli sjóða

Í árslok 2025 var staða íslenskra lífeyrissjóða mjög mismunandi.

Stapi var með jákvæða tryggingafræðilega stöðu og þegar áunnin réttindi meira en fullfjármögnuð.

Birta og Lífeyrissjóður verzlunarmanna voru hins vegar með meira en 5% neikvæða heildarstöðu. Lífeyrissjóður Vestmannaeyja var um 6% í mínus og Lífeyrissjóður bænda rúmlega 10%.

Útreikningar á áföllnum halla sýna einnig verulegan mun á mögulegri framtíðarbyrði. Hjá Birtu er stærðargráðan um 3,7% af launum, hjá Lífeyrissjóði verzlunarmanna um 2% og hjá nokkrum öðrum sjóðum um 0,7–1,5%, ef gamli hallinn væri allur látinn lenda á framtíðariðgjaldagreiðendum.

Þetta eru sviðsmyndir, ekki spár. En þær sýna hversu ólík byrði getur falist á bak við sama lögbundna 15,5% iðgjaldið.

Ábyrg stjórn bíður ekki eftir neyðarmörkunum

Lögin heimila ákveðið tryggingafræðilegt frávik áður en skylt verður að gera formlegar breytingar. Þau mörk mega ekki verða afsökun fyrir aðgerðaleysi.

Tímabundin neikvæð staða getur verið eðlileg. Markaðir sveiflast og tryggingafræðilegar forsendur breytast.

En annað gildir þegar halli varir ár eftir ár.

Frjálsi lífeyrissjóðurinn er athyglisvert dæmi. Heildarstaða hans hefur verið neikvæð fjögur ár samfellt, frá 2022 til 2025. Áfallna staðan var −8,8% árið 2023, −4,8% árið 2024 og −5,8% árið 2025.

Sjóðurinn hefur engu að síður bent á að heildarstaðan sé innan lögbundinna vikmarka og því þurfi ekki að breyta réttindum sjóðfélaga.

Það er eitt að þurfa ekki samkvæmt lögum að skerða réttindi. Það er annað að líta svo á að þar með sé ekki þörf á aðgerðum.

Þegar áfallin réttindi hafa verið vanfjármögnuð ár eftir ár ætti ábyrg stjórn að leggja fram skýra áætlun um hvernig hallinn verði unninn niður, á hversu löngum tíma og hver beri áhættuna ef vænt ávöxtun skilar sér ekki.

Lögbundin vikmörk eiga að vera síðasta varnarlína, ekki stjórnunarmarkmið.

Þetta á sérstaklega við þegar stjórn fer með lögbundinn sparnað fólks sem getur haft takmarkað val um sjóð.

Sjóðirnir fara ólíkar leiðir

Við sameiningu Almenna lífeyrissjóðsins og Lífsverks voru áunnin réttindi sjóðfélaga Lífsverks lækkuð um 3,76%. Þar var hluti leiðréttingarinnar tekinn af þegar áunnum réttindum.

Eftirlaunasjóður FÍA hefur einnig lækkað áunnin réttindi en jafnframt styrkt framtíðarávinnslu.

Birta hefur við breytingar á réttindakerfinu látið eldri áunnin réttindi standa en breytt framtíðarávinnslu.

Hjá öðrum sjóðum er hallinn enn látinn standa og fyrst um sinn treyst á framtíðarávöxtun og þróun skuldbindinga.

Hvers vegna eiga tveir einstaklingar, sem báðir eru skyldaðir samkvæmt lögum til lífeyrissparnaðar, að bera ólíka byrði vegna þess í hvaða sjóð kjarasamningur eða starf þeirra hefur komið þeim?

Af hverju svona margir sjóðir – og af hverju ekki frjálst val?

Þegar þessi mikli munur milli sjóða kemur í ljós vaknar önnur spurning: hver eru rökin fyrir því að halda úti svo mörgum sjálfstæðum lífeyrissjóðum?

Rök geta verið fyrir fleiri en einum sjóði. Dreifð stjórnun getur dregið úr samþjöppun valds og mismunandi fjárfestingarstefnur geta dreift áhættu.

En þessi rök veikjast ef sjóðfélagarnir sjálfir fá ekki að velja.

Samkeppni veitir litla vernd ef einstaklingurinn getur ekki fært skyldusparnað sinn frá sjóði sem stendur sig illa til sjóðs sem stendur sig betur.

Þetta skiptir sérstaklega miklu þegar munur er á langtímaávöxtun, kostnaði, tryggingafræðilegri stöðu og stjórnun. Slíkur munur safnast upp á áratugum og getur haft veruleg áhrif á endanleg lífeyrisréttindi.

Ef ríkisvaldið telur rétt að skylda fólk til að leggja 15,5% af launum sínum til hliðar er það ein ákvörðun.

Að skylda sama einstakling til að fela tilteknum sjóði þann sparnað í áratugi er önnur ákvörðun.

Það þarf sjálfstæð og sterk rök fyrir þeirri síðari.

Miklu stærri reikningur hins opinbera

Síðan koma gömlu opinberu bakábyrgðarkerfin, meðal annars B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins og eldri deildir Brúar lífeyrissjóðs.

Í árslok 2025 námu áfallnar skuldbindingar þessara kerfa gróflega um 1.485 milljörðum króna, en eignir á móti þeim aðeins um 345 milljörðum.

Mismunurinn er um 1.140 milljarðar króna.

Til að setja þessa stærðargráðu í samhengi eru heildarútgjöld ríkis og sveitarfélaga áætluð um 2.216 milljarðar króna árið 2026. Ófjármagnaði hluti eldri bakábyrgðarskuldbindinganna, um 1.140 milljarðar króna, jafngildir því rúmlega helmingi af öllum útgjöldum hins opinbera á einu ári. Hann er jafnframt um 31 sinnum stærri en áætlaður 37 milljarða króna halli hins opinbera árið 2026. Þessi samanburður þýðir ekki að skuldbindingin falli öll til greiðslu á einu ári; hún dreifist yfir áratugi. Hann sýnir hins vegar hversu stór reikningur hefur verið færður yfir á framtíðarskattgreiðendur.

Aðeins rúmlega 20% af áföllnum skuldbindingum eru því studd af núverandi eignum. Afgangurinn þarf að koma síðar frá ríki, sveitarfélögum og öðrum opinberum launagreiðendum.

B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins er langstærsta dæmið. Áfallnar skuldbindingar hennar voru um 1.236 milljarðar króna en eigin eignir aðeins um 217 milljarðar.

Meira en eitt þúsund milljarðar króna af skuldbindingunum eru því ekki studdir af núverandi eignum deildarinnar.

Framtíðarskattgreiðendur borga reikning fortíðarinnar

Þessi réttindi urðu til vegna vinnu sem var unnin fyrir árum og áratugum, en kostnaðurinn var ekki lagður að fullu til hliðar þegar réttindin urðu til.

Reikningurinn færist því yfir á framtíðarskattgreiðendur, þar á meðal fólk sem var ekki fætt þegar skuldbindingarnar mynduðust.

Á sama tíma þarf þetta fólk að greiða 15,5% af eigin launum til að fjármagna eigin lífeyri.

Það getur því þurft að greiða tvisvar: fyrir eigin framtíðarlífeyri og með sköttum fyrir eldri opinber lífeyrisréttindi sem voru ekki fullfjármögnuð.

Miðað við vinnuspá byggða á birtum skuldbindingum og sjóðstreymisupplýsingum gætu heildargreiðslur hins opinbera vegna bakábyrgðarkerfanna numið um 1,7 billjónum króna á föstu verðlagi 2026 fram til um 2060.

Núvirði þeirrar greiðslubyrði er nálægt 1,2 billjónum króna miðað við 3% raunafvöxtun.

Þetta er ekki eilíf skuld. En hún verður greidd í áratugi.

Hvað þarf að breytast?

Í almennu sjóðunum er spurningin hversu mikið af gömlum halla færist yfir á yngri og framtíðarsjóðfélaga.

Í gömlu opinberu sjóðunum er þegar ljóst að stór hluti kostnaðarins færist yfir á framtíðarskattgreiðendur.

Í báðum tilvikum snýst málið um kynslóðajafnræði.

Í fyrsta lagi þarf sjóðfélagi að geta séð með einföldum hætti hvort þegar áunnin réttindi séu fullfjármögnuð, hversu stór eldri halli sé og hver eigi að bera kostnaðinn.

Í öðru lagi ætti viðvarandi halli að kalla á formlega aðgerðaáætlun stjórnar áður en neyðarmörkum laganna er náð.

Í þriðja lagi þarf að endurskoða hvers vegna sjóðfélagar hafa svo takmarkað val um það hver ávaxtar lögbundinn sparnað þeirra þegar árangur, kostnaður og fjárhagsstaða sjóðanna eru svo mismunandi.

Lögbundin skylda til lífeyrissparnaðar getur verið skynsamleg.

En lögbundið kerfi verður líka að vera réttlátt.

Höfundur er framleiðslutæknifræðingur.