Kaup­máttur þjóðanna í Meistara­deild Evrópu

Menn hafa rætt svolítið um hversu vel Íslendingum hefur gengið í lífsgæðakapphlaupinu undanfarið, meðal annars í tengslum við ESB umræðuna. Í hita átaka hafa staðreyndir þó stundum frarið afvega og skáldskapur tekið við.

Mikið hefur borið á þessu í umræðum um kaupmátt almennings á Íslandi og í Evrópuríkjunum. Sumir segja að í Evrópu sé nær enginn hagvöxtur og laun lág eða í öllu falli lægri en á Íslandi. Þar hafi kaupmáttur ekkert batnað lengi. Aðrir halda að Ísland sé með mesta kaupmátt í heimi þrátt fyrir að verðlag hér sé það hæsta sem mælist (sjá hér) og vextir og leiga séu einnig í allra hæstu hæðum. Margar villandi staðhæfingar hafa farið á flug.

En það eru til vandaðar mælingar á kaupmætti ráðstöfunartekna á mann. Þær mælingar segja allt sem segja þarf um stöðu Íslands og annarra Evrópuþjóða í lífsgæðakapphlaupinu, hversu vel tekjur duga fyrir framfærslunni hjá meðaltekjufólki í hverju landi fyrir sig.

Hagstofur Evrópuþjóða vinna saman að gagnaöflun á þessu sviði og nota lífskjarakannanir og tekjur úr skattframtölum til að fá endanlegar niðurstöður um kaupmáttinn. Á myndinni hér að neðan má sjá niðurstöður úr árlegum mælingum á kaupmættinum frá 2014 til 2024 (heimild: Eurostat).

Sýnd er upphæð kaupmáttar á föstu verðlagi frá ári til árs í hverju landanna. Á myndinni eru einungis þær 12 þjóðir sem hafa hæsta kaupmáttinn í Evrópu og er þeim raðað eftir kaupmáttarstiginu á síðasta árinu (2024). Þetta er Meistaradeildin í kaupmáttarkeppninni.

Kaupmáttur ráðstöfunartekna endurspeglar samanlögð heildarlaun og aðrar tekjur einstaklinga í viðkomandi landi, að viðbættum greiðslum úr velferðarkerfum, en að frádregnum beinum sköttum. Síðan er leiðrétt vegna mismunandi verðlags í löndunum til að tryggja sambærileika milli þeirra. Þetta er besta mælingin á efnahagslegum lífskjörum þjóða.

Ísland er í 9. sæti

Þarna má strax sjá að Ísland er með 9. hæsta kaupmáttinn í Evrópu á árinu 2024 (dekkstu súlurnar fyrir hvert land). Ef við hins vegar berum saman fyrstu súlurnar í hverju landi fyrir sig, sem eru fyrir árið 2014, þá má sjá að Ísland var á því ári með lægsta kaupmátt ráðstöfunartekna í þessum hópi þjóða. Það er vegna þess að kaupmátturinn lækkaði meira á Íslandi en hjá flestum öðrum Evrópuþjóðum í fjármálakreppunni 2008-2009. Við vorum því neðar í röðinni á árinu 2014 en nú er.

Kaupmátturinn jókst hins vegar hratt hjá okkur frá og með árinu 2015, fyrir tilstilli verkalýðshreyfingarinnar. Atvinnurekendur og Seðlabankamenn virðast telja að sá vöxtur hafi verið of hraður, en hann hefur þó einungis skilað okkur í 9. sætið, sem er rétt fyrir ofan meðaltal Evru-þjóðanna allra. Ég tel að meira en næg innistæða hafi verið fyrir þessum vexti á Íslandi, enda var atvinnulífið í blóma á þessum tíma.

En segja má að þetta sé góður árangur. Ísland er í 9. sæti af þeim 12 hæstu. Talsvert meira þarf þó til að Íslandi komist í úrslit og nái hæsta kaupmættinum í Evrópu.

Lúxemborg er með hæsta kaupmátt ráðstöfunartekna á mann í Evrópu og kaupmáttur þeirra er nú um 31% hærri en hjá okkur Íslendingum. Næstir í röðinni eru Þjóðverjar, svo Svisslendingar, Hollendingar og Austurríkismenn. Þá koma frændur okkar Norðmenn. Belgar og Frakkar eru einnig ofar en Íslendingar.

Neðstu þjóðirnar í Meistaradeildinni (Danir, Finnar og Svíar) voru með meiri kaupmátt en Ísland árið 2014 en eru nú lægri en við. Við fórum framúr þeim. Munur á okkur og Svíum í neðsta sætinu er þó ekki sérlega mikill, eða um 8%. Um 20 aðrar Evrópu-þjóðir eru neðar, þ.e. þær ná ekki inn í Meistaradeildina.

Breytingar yfir tíma

Margt fleira má lesa út úr þessari mynd. Þau sem halda að engar efnahagslegar framfarir hafi verið í Evrópu á síðustu árum geta séð hér að í flestum löndunum hefur kaupmáttur vaxið nokkuð jafnt og þétt frá ári til árs. Í sumum landanna hægði á árið 2020, í Kóvid kreppunni (bláu súlurnar á myndinni).

Svisslendingar, í þriðja efsta sætinu, eru undantekning. Þeir nutu ekki kaupmáttaraukningar á árunum 2014 til 2020, sem er óvenjulegt, en eftir það tók við ör aukning. Sviss fór úr öðru sæti í það þriðja á tímabilinu vegna þessa.

Meðaltals kaupmáttur Evru-þjóðanna í heild hækkaði öll árin að raunvirði, nema árið 2020. Vöxturinn á Íslandi hefur verið hraðari en meðaltal Evru-þjóðanna. Við vorum þó einungis með um 2,8% hærri kaupmátt en þær þjóðir að meðaltali á árinu 2024.

Sumar Evru-þjóðanna eru með talsvert lægri kaupmátt en við (t.d. Spánverjar, Grikkir, Ítalir og þjóðirnar á austur jaðri ESB) og aðrar eru hærri en við (t.d. Lúxemborgarar, Þjóðverjar, Hollendingar, Austurríkismenn, Belgar og Frakkar). Þjóðir sem nota Evruna ná mismunandi árangri.

Ísland er ekki með hæsta kaupmáttinn í Evrópu og Evru-þjóðirnar eru ekki allar í annarri deild, eins og fullyrt hefur verið!

Ísland er þó með ágætis kaupmátt og á alveg heima í Meistaradeild kaupmáttarkeppninnar. Til að ná hærra á stigatöflunni þyrftum við að fá evrópska vexti, lægra verðlag og/eða hærra launastig.

Vonandi nýtast þessar upplýsingar til þess að bæta gæði umræðunnar um þessi mál.

Höfundur er prófessor emeritus við HÍ. Hann er með doktorspróf í lífskjara- og velferðarrannsóknum frá Oxford háskóla í Englandi og hefur skrifað mikinn fjölda bóka, greina og skýrslna um þetta efni á löngum starfsferli.